અલવી બોહરા જાગૃતિ સૈયદના અલી ઝીંદાબાદ

કુરાન મજીદ ની આયતો - September 2026

September 30 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૭ ભૂલ કરનારને છોડવો કે સુધારવો? ઉહુદમાં કેટલાક સહાબાથી ભૂલ થઈ. પરિણામ પણ ભારે આવ્યું. હવે સવાલ હતો: શું તેમને બધાને દૂર કરી દેવા? શું તેમની ભૂલ આખી જિંદગી યાદ અપાવવી? કે ભૂલ પછી પણ તેમને પાછા હકના રસ્તા પર લાવવા? અલ્લાહે મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને ફરમાવ્યું: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ “તેમને માફ કરો, તેમના માટે ઇસ્તિગફાર કરો અને કામોમાં તેમની સાથે મશવરો કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) જરા વિચારીએ. ભૂલ થઈ પછી પણ: માફી. ઇસ્તિગફાર. અને ફરી મશવરો. આ છે ઇસ્લામિક તર્બિયત. માણસની ભૂલને ખોટી કહેવી જરૂરી છે. પણ માણસને જ ખતમ કરી નાખવો જરૂરી નથી. આજકાલ કોઈ એક વખત ભૂલ કરે તો આપણે તેને આખી જિંદગી એ જ ભૂલથી ઓળખીએ છીએ. “એ તો એવો જ છે.” “એનાથી કશું સારું નહીં થાય.” પણ કુરઆનની રીત શું છે? ભૂલ બતાવો. સમજાવો. માફ કરો. અને સુધરવાની જગ્યા આપો. આ વાત ઘર માટે પણ છે. સમાજ માટે પણ છે. અને દીનના કામ માટે પણ છે. કોઈને અલ્લાહની તરફ બોલાવવું હોય તો પહેલા તેને અલ્લાહથી જોડવો પડે. ડરાવીને માણસને થોડા સમય માટે રોકી શકાય. પણ રહેમતથી દિલ જીતી શકાય. અને એક વાત ખાસ યાદ રાખવા જેવી છે: જે વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ પછી તૌબા કરે અને સુધરવા માગે, તેને તેની જૂની ભૂલથી કાયમ માટે બાંધી રાખવી ઇન્સાફ નથી. અલ્લાહ આપણને બીજાની ભૂલમાં ઇન્સાફ અને પોતાની ભૂલમાં ઇન્કિસારી આપે. September 29 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૬ હાર પછી મોમિન શું કરે? ક્યારેક માણસ સાચા રસ્તા પર હોવા છતાં મુશ્કેલીમાં પડે છે. પછી દિલમાં સવાલ આવે: “જો આપણે હક પર હતા, તો આ બધું કેમ થયું?” ઉહુદના દિવસે સહાબા માટે પણ આ એક કઠિન ઇમ્તિહાન હતો. અલ્લાહે સૂરા આલે ઇમરાનમાં એ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ કરીને મોમિનોને સમજાવ્યું કે મુશ્કેલી માત્ર સજા નથી હોતી. ક્યારેક એ આપણી અંદરની કમજોરી બતાવવા માટે પણ આવે છે. અલ્લાહ કહે છે: أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا ۖ قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ “જ્યારે તમારા પર મુશ્કેલી આવી, જ્યારે તમે તેના કરતાં બમણી મુશ્કેલી તમારા દુશ્મનને આપી હતી, ત્યારે તમે કહ્યું કે આ ક્યાંથી આવી? કહો: આ તમારી પોતાની તરફથી આવી.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:165) સમજણ: મુશ્કેલી આવે ત્યારે ફક્ત બીજાને દોષ આપવો સહેલો છે. પણ મોમિન પહેલો સવાલ પોતાના દિલને કરે: “આમાંથી મારે શું શીખવાનું છે?” ક્યાં મારી ભૂલ થઈ? ક્યાં મારી નફ્સે મને કમજોર કર્યો? ક્યાં મેં અલ્લાહના હુકમ કરતાં પોતાની પસંદને આગળ રાખી? આ સવાલો માણસને તોડતા નથી. આ સવાલો માણસને સુધારે છે. અને ઉહુદ આપણને એક બીજી વાત પણ શીખવે છે: હક પર હોવાનો અર્થ એ નથી કે રસ્તામાં કોઈ ઇમ્તિહાન નહીં આવે. ક્યારેક ઇમ્તિહાન જ બતાવે છે કે આપણો ઈમાન કેટલો મજબૂત છે. એટલે મુશ્કેલી આવે ત્યારે: હિંમત ન હારવી. અલ્લાહથી ફરિયાદ નહીં, અલ્લાહ તરફ રુજુ થવું. ભૂલ થઈ હોય તો કબૂલ કરવી. અને ફરીથી સીધા રસ્તા પર આવવું. મોમિનની ઓળખ એ નથી કે તેને ક્યારેય ઠોકર ન લાગે. મોમિનની ઓળખ એ છે કે ઠોકર પછી તે ક્યાં પાછો ફરે છે. લોકો તરફ? કે અલ્લાહ તરફ? September 28 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૫ ભૂલ પછી શું? મશવરો કર્યો. નિર્ણય લીધો. પણ પછી ખબર પડી કે નિર્ણયમાં ભૂલ થઈ ગઈ. હવે શું કરવું? ભૂલ બીજા ઉપર નાખવી? “મને તો એમણે કહ્યું હતું.” “મારી ભૂલ નહોતી.” “લોકોએ મને ગેરમાર્ગે દોર્યો.” કે પછી પોતાની ભૂલ કબૂલ કરવી? સૂરા આલે ઇમરાન 3:159માં અલ્લાહ પહેલા મશવરોનો હુકમ આપે છે અને પછી કહે છે: فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ “જ્યારે તમે નિર્ણય કરી લો, ત્યારે અલ્લાહ પર તવક્કુલ કરો.” પછી એ જ આયતમાં કહે છે: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ “બેશક, અલ્લાહ તવક્કુલ કરનારાઓને પસંદ કરે છે.” આમાંથી એક વાત સમજાય છે. નેતા હોય કે સામાન્ય મોમિન, ભૂલ થઈ શકે છે. પણ ભૂલ પછી માણસનું અસલ અખલાક દેખાય છે. સાચો માણસ પોતાની ભૂલ છુપાવતો નથી. તે કહે છે: “હા, અહીં મારાથી ભૂલ થઈ.” માફી માંગે છે. ઇસ્તિગફાર કરે છે. અને પછી હક પ્રમાણે પોતાને સુધારે છે. આ જ કારણ છે કે કોઈ પણ માણસને એટલો ઊંચો ન બનાવવો જોઈએ કે તેની દરેક વાતને ભૂલથી પરે માની લેવામાં આવે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) સિવાય કોઈ પણ માણસ મઆસૂમ નથી. એટલે દીનમાં વ્યક્તિ કરતાં હક મોટું છે. અને હક સમજાય પછી પોતાની ભૂલ સુધારવી કમજોરી નથી. એ તો ઈમાનની નિશાની છે. આપણે પોતાના માટે પણ એક સવાલ રાખીએ: “જો કુરઆન મારી ભૂલ બતાવે, તો શું હું મારી વાત છોડવા તૈયાર છું?” જો જવાબ હા છે, તો ઇન્શાઅલ્લાહ આપણે હકની તલાશમાં છીએ. September 27 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૪ સત્તા કોની અને મશવરો કેમ? એક જગ્યાએ એક માણસ બધો નિર્ણય પોતે જ કરતો હતો. લોકો પૂછે: “આ નિર્ણય કેમ?” જવાબ મળે: “કારણ કે હું જવાબદાર છું.” લોકો ફરી પૂછે: “પણ અમારી વાત?” જવાબ: “તમારે ફક્ત માનવાનું છે.” હવે કલ્પના કરો બીજી જગ્યા. ત્યાં પણ એક નેતા હતો. પણ જ્યારે કોઈ મહત્વનો નિર્ણય આવતો ત્યારે તે કહેતો: “બેસો. તમારી વાત કહો. તમારી મુશ્કેલી શું છે એ સમજીએ. પછી મળીને યોગ્ય નિર્ણય કરીએ.” બંને જગ્યાએ નેતા હતો. બંને જગ્યાએ નિર્ણય થતો હતો. પણ બંને જગ્યાની વિચારસરણીમાં જમીન-આસમાનનો ફરક હતો. સવાલ છે: કુરઆન આપણને કેવું નેતૃત્વ શીખવે છે? સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહે છે: وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ “અને કાર્યોમાં તેમની સાથે મશવરો કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) જરા વિચાર કરો. આ વાત સામાન્ય વ્યક્તિ માટે નહીં, પરંતુ મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહેવામાં આવી રહી છે. જો કોઈ કહે: “મારી પાસે સત્તા છે, એટલે મને કોઈની સલાહની જરૂર નથી.” તો કુરઆન આપણને એક અલગ જ સિદ્ધાંત બતાવે છે: સત્તા વધે ત્યારે મશવરોની જરૂરિયાત પણ વધે છે. કારણ કે જવાબદારીનો અર્થ એ નથી કે: “મારી વાત અંતિમ છે.” જવાબદારીનો અર્થ છે: “મારે સાચો નિર્ણય લેવાનો છે, એટલે મને લોકોની વાત પણ સાંભળવી જોઈએ.” મશવરોનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વ્યક્તિની દરેક વાત સાચી જ માનવી. મશવરો એટલે: સાંભળવું. સમજવું. વિચારવું. દલીલ જોવી. અને પછી જે યોગ્ય લાગે તે નિર્ણય કરવો. અર્થાત્: મશવરો એટલે અંધ લોકશાહી નહીં. મશવરો એટલે અંધ આજ્ઞાપાલન પણ નહીં. મશવરો એટલે જવાબદારીપૂર્વક લોકોની વાત સાંભળવી. હવે આ વાત આપણા પોતાના જીવનમાં લાવીએ. ઘરમાં પિતા હોય. વ્યવસાયમાં માલિક હોય. સંસ્થામાં જવાબદાર વ્યક્તિ હોય. સમાજમાં માર્ગદર્શક હોય. ધાર્મિક બાબતોમાં કોઈ જાણકાર હોય. સવાલ એ નથી કે તેમની પાસે જવાબદારી કેમ છે. સવાલ એ છે: તેમની જવાબદારી તેમને લોકોની વાત સાંભળવાથી રોકે છે કે વધુ જવાબદાર બનાવે છે? જો કોઈ માણસ દરેક સવાલને બેઅદબી માને, દરેક મશવરને પોતાની વિરુદ્ધ ગણે, દરેક અસહમતીને દુશ્મની માને, તો કદાચ તેને સત્તા તો મળી છે, પરંતુ સત્તા સાથે આવતી જવાબદારી હજુ સમજવાની બાકી છે. અને આ જ આયતમાં અલ્લાહ આગળ કહે છે: فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ “પછી જ્યારે તમે નિર્ણય કરી લો, ત્યારે અલ્લાહ પર તવક્કુલ કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) આમાં પણ ખૂબ સુંદર સંતુલન છે. પહેલા મશવરો. પછી નિર્ણય. પછી અલ્લાહ પર તવક્કુલ. એટલે મશવરોનો અર્થ એવો નથી કે માણસ આખી જિંદગી નિર્ણય જ ન લઈ શકે. મશવરો પછી નિર્ણય જરૂરી છે. અને નિર્ણય પછી તવક્કુલ જરૂરી છે. આમાંથી એક ખૂબ ઊંડી વાત સમજાય છે: સાચો નેતા લોકોની વાત સાંભળે છે, પણ લોકોની ખુશી માટે હક છોડતો નથી. અને સાચો અનુયાયી પણ એવો નથી કે: “મોટા માણસે કહ્યું એટલે બસ.” તે પણ સમજવા માંગે છે. પૂછે છે. મશવરો કરે છે. અને હક સમજાય ત્યારે તેને સ્વીકારે છે. આ રીતે સમાજમાં બે વસ્તુઓ સાથે રહે છે: આદર અને વિચાર. અનુશાસન અને સવાલ. નેતૃત્વ અને જવાબદારી. મશવરો અને તવક્કુલ. એટલે જો કોઈ જગ્યાએ તમને કહેવામાં આવે: “અહીં સવાલ કરવાની જરૂર નથી.” તો ગુસ્સો કરવાની જરૂર નથી. ફક્ત શાંતિથી એક સવાલ પૂછો: “જો કુરઆન પોતે મશવરોની વાત કરે છે, તો આપણે મશવરો અને સમજણથી કેમ ડરીએ?” કારણ કે સવાલ હંમેશા બળવો નથી હોતો. ક્યારેક સવાલ જ સાચી સમજણનો પહેલો દરવાજો હોય છે. અને મશવરો હંમેશા સત્તાની નબળાઈ નથી. ક્યારેક મશવરો જ સત્તાની સૌથી મોટી જવાબદારી હોય છે. આપણે એવો દીન સમજીએ જેમાં માણસોનું સન્માન રહે, પણ માણસ અલ્લાહની જગ્યાએ ન આવે. માર્ગદર્શન મળે, પણ વિચારવાની અકલ બંધ ન થાય. નેતૃત્વ હોય, પણ જવાબદારી પણ હોય. અને અંતે દરેક નિર્ણયમાં અલ્લાહની રઝા સૌથી ઉપર રહે. September 26 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૩ દીનનો રસ્તો કઠોર છે કે રહેમતનો? એક માણસ મસ્જિદમાં આવ્યો. તે દીન શીખવા માંગતો હતો. પણ તેને એક પછી એક વાત કહેવામાં આવી: “આ ન કરો.” “એ ન કરો.” “આ રીતે ન બેસો.” “આ રીતે ન બોલો.” “આ સવાલ ન પૂછો.” “આ વાત સમજવાની તમારી લાયકાત નથી.” થોડા સમય પછી તે માણસ દીનથી નજીક થયો કે દૂર? હવે એક મહત્વનો સવાલ: દીન માણસને અલ્લાહની નજીક લાવવો જોઈએ, કે માણસને દીનથી જ ડરાવવા જોઈએ? આનો જવાબ સૂરા આલે ઇમરાનમાં ખૂબ સુંદર રીતે મળે છે. અલ્લાહ મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહે છે: فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ “અલ્લાહની રહેમતથી તમે તેમની સાથે નરમ રહ્યા. જો તમે કઠોર સ્વભાવના અને કઠણ દિલના હોત, તો તેઓ તમારી આસપાસથી વિખેરાઈ ગયા હોત.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) જરા વિચાર કરો. અહીં અલ્લાહ પોતાના રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની દાવતની એક ખૂબ મહત્વની રીત બતાવે છે: નરમાઈ. રહેમત. સારો અખલાક. લોકોના દિલ સુધી પહોંચવાની સમજણ. આનો અર્થ એ નથી કે દીનમાં હક અને બાતિલનો ફરક જ ન રાખવો. એનો અર્થ એ છે કે હક કહેતી વખતે પણ દિલ તોડવું જરૂરી નથી. સત્ય સમજાવતી વખતે પણ અપમાન જરૂરી નથી. સુધારતી વખતે પણ માણસને કચડી નાખવો જરૂરી નથી. દીન શીખવતી વખતે માણસને પોતાના કાબૂમાં રાખવો જરૂરી નથી. આ આયત આપણને નેતૃત્વનો પણ એક મોટો સિદ્ધાંત આપે છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની આસપાસ લોકો કેમ ભેગા થયા? ફક્ત એટલા માટે કે તેઓ રસૂલ હતા? ના. તેમના અખલાક પણ લોકોના દિલ જીતી રહ્યા હતા. એટલે આજે જો કોઈ માણસ દીનની વાત કરે અને તેની રીતમાં સતત અપમાન, ડર, ધમકી અને કઠોરતા હોય તો મોમિને એક સવાલ તો કરવો જ જોઈએ: “શું આ રીત મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની દાવતની રીત સાથે મેળ ખાય છે?” અલ્લાહ આગળ કહે છે: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ “તેમને માફ કરો, તેમના માટે માફી માગો અને કાર્યોમાં તેમની સાથે મશવરો કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) ધ્યાન આપો: માફી. ઇસ્તિગફાર. મશવરો. આ ત્રણેય એક એવા નેતૃત્વની તસ્વીર આપે છે જેમાં માણસોને માત્ર આદેશ આપવાના સાધન તરીકે જોવામાં આવતા નથી.તેમની વાત સાંભળવામાં આવે છે. તેમને માન આપવામાં આવે છે. તેમની સાથે મશવરો કરવામાં આવે છે. આ આપણને એક ખૂબ ઊંડી વાત શીખવે છે: સાચું ઇસ્લામિક નેતૃત્વ લોકોને પોતાના પર નિર્ભર બનાવતું નથી. તે લોકોને સમજદાર બનાવે છે. તેમને અલ્લાહ તરફ જોડે છે. તેમને સવાલ પૂછવાની જગ્યા આપે છે. અને તેમને હક સમજવાની કાબેલિયત તરફ લઈ જાય છે. એટલે દીન શીખતી વખતે એક વાત યાદ રાખીએ: જો કોઈ વાત ખરેખર કુરઆન અને સુન્નતમાંથી હોય, તો તેને સમજાવવા માટે અપમાનની જરૂર નથી. જો કોઈ દલીલ મજબૂત હોય, તો સવાલથી તેને ડરવાની જરૂર નથી. જો કોઈ માર્ગદર્શન સાચું હોય, તો “કેમ?” પૂછનારને દુશ્મન બનાવવાની જરૂર નથી. અને જો કોઈ માણસ કહે: “મારી વાત માનો, કારણ કે મેં કહ્યું છે.” તો તેના કરતાં આ વધુ સુંદર છે: “મારી વાત સાંભળો, તપાસો, સમજો અને હક હોય તો સ્વીકારો.” કારણ કે અલ્લાહે આપણને માત્ર અનુયાયી બનવા માટે અકલ નથી આપી. અલ્લાહે અકલ આપી છે. કુરઆન આપ્યું છે. રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું ઉદાહરણ આપ્યું છે. અને હક ઓળખવાની જવાબદારી પણ આપી છે. એટલે દીનને સમજવાનો અર્થ માત્ર નિયમોની યાદી બનાવવી નથી. દીનનો અર્થ દિલ બદલાવવો છે. અખલાક સુધારવા છે. અલ્લાહ સાથેનો સંબંધ મજબૂત કરવો છે. અને માણસો સાથે રહેમત અને ઇન્સાફથી વર્તવું છે. એક વાત દિલમાં રાખીએ: કઠોર શબ્દોથી કોઈ માણસ થોડા સમય માટે ચૂપ થઈ શકે છે. ડરથી કોઈ માણસ થોડા સમય માટે આજ્ઞા માની શકે છે. પણ રહેમત અને સમજણથી જોડાયેલું દિલ લાંબા સમય સુધી હક સાથે રહી શકે છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું જીવન આપણને બતાવે છે: હકમાં મજબૂત રહો. પણ અખલાકમાં નરમ રહો. દીનમાં અડગ રહો. પણ દિલમાં રહેમત રાખો. અને લોકોને પોતાની તરફ નહીં, અલ્લાહ તરફ જોડો. આ જ સૂરા આલે ઇમરાન 3:159નો એક સુંદર સંદેશ છે. September 25 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૨ નામ મોટું કે દલીલ? એક શહેરમાં બે માણસો હતા. એકનું નામ બહુ મોટું હતું. લોકો દૂર દૂરથી તેને સાંભળવા આવતા. તે જે કહે, લોકો તરત માની લેતા. બીજો માણસ સામાન્ય હતો. ન મોટી ભીડ, ન મોટું સ્થાન, ન કોઈ ખાસ ઓળખ. એક દિવસ બંનેએ એક જ ધાર્મિક વાત કરી. પહેલા માણસે કહ્યું: “હું કહું છું એટલે સાચું છે.” બીજાએ કહ્યું: “ચાલો, જોઈએ કે અલ્લાહની કિતાબ શું કહે છે.” હવે સવાલ એ નથી કે બંનેમાંથી મોટું નામ કોનું છે. સવાલ એ છે: સાચાઈ માપવાનું તોલવાનું સાધન શું છે? નામ? પદ? ભીડ? કે દલીલ? સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ કહે છે: قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ “કહો: જો તમે અલ્લાહને પ્રેમ કરતા હો, તો મારી અનુસરણ કરો; અલ્લાહ તમને પ્રેમ કરશે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:31) આ આયત આપણને એક ખૂબ સુંદર સિદ્ધાંત શીખવે છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું અનુસરણ વ્યક્તિપૂજા માટે નથી. તેમનું અનુસરણ અલ્લાહના હુકમ અને માર્ગદર્શનના કારણે છે. અર્થાત્ સાચો સંબંધ એવો છે: અલ્લાહ → કુરઆન → રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની સુન્નત → અમલ. અહીં કોઈ માણસને અલ્લાહની જગ્યાએ મૂકવાની વાત નથી. એટલે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ દીનની વાત કરે ત્યારે મોમિનનો સવાલ હોવો જોઈએ: “આ વાતનો આધાર શું છે?” “કુરઆન શું કહે છે?” “રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની સુન્નતમાંથી તેનો પુરાવો શું છે?” “શું આ વાત સ્પષ્ટ દલીલથી સમજાવવામાં આવી રહી છે?” જો જવાબ મળે: “પ્રશ્ન ન કરો.” “બસ માનો.” “અમારા મોટા લોકો આમ જ કરતા આવ્યા છે.” તો મોમિને પોતાના દિલમાં ફરી એક સવાલ કરવો જોઈએ: “દીનમાં પુરાવાની જગ્યાએ ફક્ત વ્યક્તિનું નામ કેમ આવી ગયું?”ધ્યાન રાખવાની વાત છે: કોઈ આલિમ, દાઈ અથવા દીનના જાણકાર પાસેથી શીખવું ખોટું નથી. હકીકતમાં, જ્ઞાન ધરાવતા લોકો પાસેથી શીખવું જરૂરી બની શકે છે. પરંતુ શીખવું અને અંધપણે અનુસરવું — બંને એક જ વસ્તુ નથી. સાચો શિક્ષક તમને પોતાના સાથે બાંધતો નથી. તે તમને અલ્લાહ સાથે જોડે છે. સાચો દાઈ તમને પોતાની પ્રશંસા કરવાનું શીખવતો નથી. તે તમને કુરઆન સમજવાનું શીખવે છે. સાચો માર્ગદર્શક એવું નથી કહેતો: “મારી વાત જ અંતિમ છે.” તે કહે છે: “ચાલો, અલ્લાહની કિતાબ અને રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના માર્ગદર્શન તરફ જોઈએ.” સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ એક બીજી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વાત કહે છે: وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ આ આયત સૂરા અશ-શૂરામાં છે, પરંતુ તેનો સિદ્ધાંત આપણને એક વાત યાદ કરાવે છે: દીનમાં સમજણ, વિચાર અને સત્યની શોધ માટે દિલ અને દિમાગ બંને ખુલ્લાં રાખવા જોઈએ. કારણ કે જે માણસ કહે: “મને પ્રશ્ન ન પૂછો.” તેના કરતાં જે કહે: “પ્રશ્ન પૂછો, પુરાવો જુઓ, સમજો.” તેની રીત જ્ઞાનના દરવાજા વધારે ખોલે છે. આજે આપણા માટે એક નાની કસોટી: કોઈ માણસ બહુ પ્રસિદ્ધ હોય. તેની પાછળ હજારો લોકો હોય. તેની વાત પર લોકો તરત “હા” કહેતા હોય. તો પણ આપણે પૂછવું જોઈએ: “આ વાત સાચી છે કારણ કે તે વ્યક્તિએ કહી છે? કે તે વ્યક્તિએ કહી છે કારણ કે તે વાત સાચી છે?” આ બંને વાક્યોમાં આખા વિચારનો ફરક છુપાયેલો છે. પહેલું વાક્ય માણસને કેન્દ્રમાં મૂકે છે. બીજું વાક્ય હકને કેન્દ્રમાં મૂકે છે. અને સાચો મોમિન વ્યક્તિને નહીં, હકને કેન્દ્રમાં રાખે છે. વ્યક્તિનું સન્માન કરો. આલિમ પાસેથી શીખો. વડીલોની ઇજ્જત કરો. પરંતુ જ્યારે દીનની વાત આવે ત્યારે દિલમાં એક દીવો હંમેશા ચાલુ રાખો: “મારો આખરી માપદંડ અલ્લાહની કિતાબ અને રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નો સાચો માર્ગ છે.” કારણ કે આખિરતમાં આપણને એ પ્રશ્ન નહીં પૂછાય કે: “તમે કોના નામથી સૌથી વધારે પ્રભાવિત થયા હતા?” પરંતુ આપણે પોતાના અમલનો હિસાબ આપવાનો છે. September 24 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૧ જ્ઞાનની કમી મોટી સમસ્યા છે કે અહંકાર? એક માણસને કોઈ વાત સમજાવવામાં આવી. તેને પુરાવો પણ બતાવવામાં આવ્યો. તેણે ધ્યાનથી સાંભળ્યું. થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. પછી કહ્યું: “હા... વાતમાં દમ તો છે.” સામેના માણસે પૂછ્યું: “તો પછી તમે સ્વીકારશો?” તે બોલ્યો: “ના.” “કેમ?” “કારણ કે હું આટલા વર્ષોથી જે માનું છું, એ હવે કેવી રીતે ખોટું કહી દઉં?” અહીં એક ખૂબ મોટો સવાલ ઊભો થાય છે: માણસને હક સ્વીકારવાથી રોકે છે અજ્ઞાન કે અહંકાર? ઘણી વખત માણસ પાસે માહિતીની કમી નથી હોતી. તેની પાસે પુસ્તકો હોય છે. વક્તાઓ હોય છે. ધાર્મિક વાતો સાંભળેલી હોય છે. કુરઆન પણ ઘરમાં હોય છે. પણ સમસ્યા બીજી હોય છે: “જો હક મારી પહેલાની માન્યતાને ખોટી સાબિત કરે તો?” અને અહીંથી અહંકાર શરૂ થાય છે. સૂરા આલે ઇમરાન આપણને બતાવે છે કે અલ્લાહની આયતો સામે બે પ્રકારના લોકો હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકો સત્ય શોધે છે. અને કેટલાક લોકો પોતાની પસંદગી પ્રમાણે અર્થ કાઢે છે. અલ્લાહ કહે છે: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ “જેઓના દિલમાં વાંક હોય છે, તેઓ ફિતના અને પોતાના અર્થની શોધમાં તેમાંના શંકાસ્પદ ભાગોના પાછળ પડે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:7) આ આયત આપણને એક અરીસો આપે છે. કુરઆન વાંચતી વખતે પ્રશ્ન એ નથી કે: “હું કુરઆનમાંથી મારી વાત કેવી રીતે સાબિત કરું?” પ્રશ્ન એ છે: “કુરઆન મારી કઈ વાતને સુધારવા આવ્યું છે?” આ બંનેમાં જમીન-આસમાનનો ફરક છે. એક માણસ કુરઆનને પોતાના મતનો વકીલ બનાવી દે છે. બીજો માણસ કુરઆનને પોતાનો અરીસો બનાવે છે. પહેલો કહે: “જુઓ, કુરઆનમાં મારી વાત સાચી છે.”બીજો પૂછે: “કુરઆન મને ક્યાં સુધારે છે?” આ જ સાચી તલાશ છે. જો આપણે પહેલેથી નક્કી કરી લઈએ કે: “મારા વડીલ જે કહે તે જ સાચું.” “મારા સમાજમાં જે ચાલે તે જ સાચું.” “મારા મનપસંદ વક્તા જે કહે તે જ સાચું.” તો પછી કુરઆન વાંચવાનું બાકી શું રહ્યું? પછી આપણે કુરઆન પાસેથી હક શોધતા નથી. અપણે ફક્ત પોતાના માન્ય વિચારો માટે કુરઆનની મંજૂરી શોધીએ છીએ. અને સૂરા આલે ઇમરાન 3:18માં અલ્લાહ ફરમાવે છે: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ “અલ્લાહ સાક્ષી આપે છે કે તેના સિવાય કોઈ ઇલાહ નથી; ફરિશ્તાઓ અને જ્ઞાન ધરાવનારાઓ પણ ન્યાય સાથે આની સાક્ષી આપે છે.” ધ્યાન આપો: અહીં જ્ઞાનની સાથે ન્યાયનો ઉલ્લેખ આવે છે. સાચું જ્ઞાન માણસને અહંકારી બનાવતું નથી. સાચું જ્ઞાન માણસને હક સામે ઝુકવાનું શીખવે છે. એટલે જો કોઈ કહે: “મને બધું ખબર છે.” પણ જ્યારે પુરાવો આવે ત્યારે કહે: “હું તો આ ક્યારેય સ્વીકારવાનો જ નથી.” તો કદાચ સમસ્યા જ્ઞાનની નથી. દિલની છે. આપણે બીજાના અહંકારને ઓળખવામાં ખૂબ ઝડપથી આગળ હોઈએ છીએ. પણ પોતાનો અહંકાર ઓળખવો? એ સૌથી મુશ્કેલ કામ છે. એટલે આજે બીજાને નહીં, પોતાને ત્રણ સવાલ પૂછીએ: જો કુરઆન મારી માન્યતા વિરુદ્ધ વાત કરે તો શું હું મારી માન્યતા બદલી શકીશ? જો કોઈ નાનો માણસ મને સાચી દલીલ આપે તો શું હું તેને સ્વીકારીશ? જો મારી વર્ષોની માન્યતા ખોટી સાબિત થાય તો શું હું “હું ખોટો હતો” કહી શકીશ? જો જવાબ “હા” છે, તો ઇન્શાઅલ્લાહ આપણે હક શોધવાના રસ્તા પર છીએ. કારણ કે મોમિનની મહાનતા એ નથી કે તે ક્યારેય ખોટો પડતો નથી. મોમિનની મહાનતા એ છે કે: હક સમજાય ત્યારે તે પોતાના અહંકાર કરતાં હકને મોટું માને છે. એટલે કુરઆન વાંચતી વખતે આજે એક નવો નિયમ બનાવીએ: “હે અલ્લાહ, મને મારી વાત સાચી સાબિત કરવા માટે કુરઆન ન વાંચાવ. મને સાચું સમજવા માટે કુરઆન વાંચાવ. અને જ્યાં હું ખોટો હોઉં, ત્યાં મારી સમજણ સુધારવાની હિંમત આપ.” કારણ કે ક્યારેક માણસને સત્યથી સૌથી મોટો પડકાર બહારથી નથી મળતો. તેના પોતાના અહંકારથી મળે છે. September 23 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૫૦ ડર કોનો રાખવો? કલ્પના કરો... એક માણસને ખબર છે કે એક વાત સાચી છે. પણ તે બોલતો નથી. કેમ? કારણ કે તેને ડર છે: “લોકો શું કહેશે?” “મારા પોતાના લોકો મારી સામે થઈ જશે તો?” “મને સમાજમાંથી અલગ કરી દેશે તો?” “મારી મજાક ઉડાવશે તો?” “મારા વિશે ખોટું બોલશે તો?” હવે પોતાને એક સવાલ પૂછો: આ માણસ સત્યથી ડરે છે કે માણસોથી? સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે કહે છે: إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ “આ તો શૈતાન છે જે પોતાના સાથીઓ દ્વારા તમને ડરાવે છે. તેથી તેમનાથી ન ડરો અને મારાથી ડરો, જો તમે મોમિન હો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:175) સમજણ: અહીં અલ્લાહ આપણને એક ખૂબ ઊંડી વાત સમજાવે છે. ડર પણ માણસના નિર્ણયને કાબૂમાં લઈ શકે છે. કોઈ તમને હાથથી રોકે એ જરૂરી નથી. ક્યારેક ફક્ત એટલું કહેવું પૂરતું છે: “જો તમે આ વાત કરશો તો લોકો તમારાથી નારાજ થઈ જશે.” અને માણસ ચૂપ થઈ જાય છે. કોઈ તમને જેલમાં ન નાખે, પણ સમાજની બીક તમને તમારા જ સવાલો પૂછવાથી રોકી દે. કોઈ તમને બાંધી ન રાખે, પણ “લોકો શું કહેશે?” તમારી વિચારવાની આઝાદી છીનવી લે. આને જ સમજવાની જરૂર છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના જીવનમાં પણ મક્કામાં દબાણ આવ્યું. તેમને સમજાવવામાં આવ્યા. તેમને લાલચ આપવામાં આવી. તેમને ધમકાવવામાં આવ્યા. તેમને એકલા પાડવાનો પ્રયાસ થયો. પરંતુ સત્યની કિંમત લોકોની મંજૂરીથી નક્કી થતી નથી. જો દીન ફક્ત એટલું જ હોય કે: “લોકો ખુશ રહે એટલે જે ચાલે તે ચાલવા દો...” તો પછી હક માટે સબર શા માટે? સત્ય માટે કુરબાની શા માટે? તક્વા શા માટે? અલ્લાહ બીજી જગ્યાએ કહે છે: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ “ન કમજોર બનો અને ન ગમગીન થાઓ; જો તમે મોમિન હો તો તમે જ ઉપર રહેશો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:139) આ આયતનો અર્થ એવો નથી કે મોમિનને દુનિયામાં ક્યારેય મુશ્કેલી નહીં આવે. પરંતુ મુશ્કેલી આવે ત્યારે પણ ઈમાન તૂટી ન જાય. લોકો હસે — પણ તમે હક ન છોડો. લોકો દબાણ કરે — પણ તમે કુરઆનથી પુરાવો શોધો. લોકો કહે — “બધા આવું જ કરે છે.” તો મોમિન કહે: “બધા શું કરે છે એ પછી જોઈશું. પહેલા અલ્લાહ શું કહે છે એ જોઈશું.” એક વાત ખૂબ સમજવાની છે: માણસોથી ડરવું એટલે દરેક માણસની અવગણના કરવી નહીં. માતા-પિતાની ઇજ્જત કરવી, પરિવારની કદર કરવી, સમાજ સાથે સારો અખલાક રાખવો — આ બધું ઇસ્લામનો ભાગ છે. પરંતુ જો કોઈ દબાણ તમને હક તપાસવાથી, સવાલ પૂછવાથી, કુરઆન સમજવાથી અથવા અલ્લાહની આજ્ઞા માનવાથી રોકે — ત્યારે તમારે પોતાના દિલને પૂછવું પડશે: “હું કોને ખુશ કરવા માટે આ કરી રહ્યો છું?” લોકોને? કે અલ્લાહને? કારણ કે દુનિયામાં લોકો તમારી સાથે હોય કે ન હોય, આખિરતમાં દરેક મોમિન પોતાના અમલ સાથે ઊભો રહેશે. ત્યાં કોઈ ભીડ જવાબ નહીં આપે. કોઈ સમાજ તમારા બદલે જવાબ નહીં આપે. કોઈ માણસ તમારા બદલે જવાબ નહીં આપે. દરેક માણસ પોતાનો જવાબ પોતે આપશે. એટલે આજથી એક નાનો નિયમ રાખીએ: લોકો કહે છે — એટલે સાચું નહીં. મોટા માણસે કહ્યું — એટલે સાચું નહીં. બધા કરે છે — એટલે સાચું નહીં. પહેલા તપાસો. કુરઆન જુઓ. અને પછી જે હક સ્પષ્ટ થાય, તેને અલ્લાહની રઝા માટે પકડો. આ જ ડરનો સાચો ઈલાજ છે: માણસોનો ડર ઓછો કરવો નહીં — અલ્લાહની ઓળખ એટલી ઊંડી કરવી કે માણસોનો ડર નાનો લાગી જાય. અલ્લાહ આપણને એવો ઈમાન આપે કે લોકોની પ્રશંસા આપણને હકથી ભટકાવે નહીં અને લોકોની નારાજગી આપણને હકથી ડરાવે નહીં. September 22 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન — ભાગ ૪૯ ભીડ કે હક? એક માણસ રસ્તા પર ચાલતો હતો. અચાનક તેણે જોયું કે સૈંકડો લોકો એક જ દિશામાં દોડી રહ્યા છે. તેણે પૂછ્યું: “બધા ક્યાં જઈ રહ્યા છે?” જવાબ મળ્યો: “બધા જઈ રહ્યા છે એટલે સાચું જ હશે!” માણસે ફરી પૂછ્યું: “પણ રસ્તો સાચો છે એનો પુરાવો શું?” જવાબ આવ્યો: “પુરાવો? આટલા બધા લોકો ખોટા કેવી રીતે હોઈ શકે?” આ જ જગ્યાએ એક મોમિનએ રોકાઈને વિચારવું પડે છે. કારણ કે સત્યની કિંમત તેના અનુયાયીઓની સંખ્યાથી નક્કી થતી નથી. અલ્લાહ સૂરા આલે ઇમરાનમાં કહે છે: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا “તમે બધા અલ્લાહની દોરીને મજબૂતીથી પકડી રાખો અને વિખૂટા ન પડો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:103) સમજણ: અહીં “બધા સાથે રહો” નો અર્થ એ નથી કે બધા જે કરે તે જ સાચું માની લો. પરંતુ પહેલાં અલ્લાહની દોરી પકડવાની વાત છે. અર્થાત્: માપદંડ માણસો નથી. માપદંડ ભીડ નથી. માપદંડ લોકપ્રિયતા નથી. માપદંડ હક છે. ઘણી વખત માણસ સત્ય સમજી જાય છે... પણ પછી તેને વિચાર આવે છે: “મારા પરિવારને શું લાગશે?” “સમાજ શું કહેશે?” “મારા પોતાના લોકો મારાથી નારાજ થઈ જશે તો?” “બધા તો આવું જ કરે છે...” અને ધીમે ધીમે માણસ સત્યને નહીં, સ્વીકારવામાં સરળ હોય એવી વાતને પસંદ કરવા લાગે છે. પણ કુરઆન આપણને બીજું શીખવે છે. સૂરા આલે ઇમરાન 3:173 માં એવા મોમિનોનું વર્ણન છે જેમને લોકો ડરાવવા આવ્યા: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ “જ્યારે લોકોને કહેવામાં આવ્યું કે લોકો તમારી સામે ભેગા થયા છે, તેથી તેમનાથી ડરો — ત્યારે તેમનો ઈમાન વધુ વધ્યો અને તેમણે કહ્યું: ‘અમારા માટે અલ્લાહ પૂરતો છે અને તે શ્રેષ્ઠ કારસાજ છે.’” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:173) અહીં એક મોટો સવાલ છે:જ્યારે આખું વાતાવરણ તમને એક દિશામાં ધકેલતું હોય, ત્યારે તમે શું જુઓ છો — ભીડ કે હક? ભીડ ખોટી જ હોય એવું નથી. અને બહુમતી હંમેશા ખોટી હોય એવું પણ કુરઆન નથી કહેતું. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે: માત્ર એટલા માટે કોઈ વાત સાચી નથી બની જતી કે તેને ઘણા લોકો માને છે. મોમિન પૂછે છે: “આ વાતનો પુરાવો શું છે?” “કુરઆન શું કહે છે?” “મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) એ શું શીખવ્યું?” “શું હું અલ્લાહની ખુશી માટે આ માનું છું કે ફક્ત લોકોની ખુશી માટે?” આ સવાલો માણસને ભીડમાંથી બહાર કાઢવા માટે નથી. આ સવાલો માણસને અંધ અનુસરણમાંથી બહાર કાઢવા માટે છે. કારણ કે ક્યારેક માણસ સત્ય જાણતો હોય છે... પણ સત્ય સ્વીકારવાની હિંમત તેની પાસે હોતી નથી. તેને ખોટી વાત કરતાં વધારે ડર લોકો શું કહેશે તેનો હોય છે. એટલે મોમિન માટે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ફરક છે: લોકોની ઇજ્જત રાખવી — સારી વાત છે. પરંતુ લોકોની ખુશી માટે હક છોડી દેવો — એ અલગ વાત છે. અને અલ્લાહ કહે છે: فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ “તેમનાથી ન ડરો; મારાથી ડરો, જો તમે મોમિન હો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:175) સમજણ: માણસનો ડર આપણને સત્ય છુપાવડાવી શકે છે. સમાજનો દબાણ આપણને સવાલ પૂછતા રોકી શકે છે. પણ મોમિનનું દિલ એક વાત યાદ રાખે: મારે આખરે જવાબ માણસોને નહીં, અલ્લાહને આપવાનો છે. એટલે આજનો સવાલ માત્ર એટલો નથી કે: “બધા શું કરે છે?” આજનો સવાલ છે: “અલ્લાહ શું કહે છે?” કારણ કે આખી ભીડ એક તરફ હોય, અને હક બીજી તરફ હોય — તો મોમિન માટે રસ્તો ભીડ નક્કી કરતી નથી. હક રસ્તો નક્કી કરે છે. અલ્લાહ આપણને ભીડની પાછળ આંખ બંધ કરીને ચાલનાર નહીં, પણ કુરઆનને સમજ્યા પછી હક પર અડગ રહેનાર મોમિન બનાવે. September 21 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૮ સત્ય ખબર હોય છતાં માણસ તેને કેમ છુપાવે છે? એક માણસને સત્ય ખબર પડી. તેના હાથમાં પુરાવો હતો. તેને ખબર હતી કે સાચું શું છે. પણ તેણે સત્ય બોલ્યું નહીં. કોઈએ પૂછ્યું: “તને ખબર છે કે હક શું છે?” તેણે કહ્યું: “હા.” “તો પછી કહેતો કેમ નથી?” તે થોડો સમય ચૂપ રહ્યો. પછી બોલ્યો: “કારણ કે સત્ય બોલવાથી મને નુકસાન થઈ શકે છે.” આ જવાબ માત્ર એક માણસનો નથી. ક્યારેક આખા સમાજની સમસ્યા બની જાય છે. ક્યારેક માણસ સત્યથી અજાણ હોય છે. એટલે ભૂલ કરે છે. પરંતુ જ્યારે માણસને સત્ય ખબર પડી જાય અને છતાં તે તેને છુપાવે, ત્યારે વાત વધુ ગંભીર બની જાય છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ ફરમાવે છે: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ “હે અહલે કિતાબ! તમે જાણતા હોવા છતાં સત્યને અસત્ય સાથે કેમ ભેળવો છો અને સત્યને કેમ છુપાવો છો?” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:71) આયતનો સવાલ ખૂબ સીધો છે: “તમે જાણતા હોવા છતાં કેમ?” અહીં સમસ્યા અજ્ઞાનની નથી. સમસ્યા ઇલ્મ અને અમલ વચ્ચેની છે. અને આ સવાલ આજે આપણને પણ પૂછે છે. શું આપણે ક્યારેય એવું કરીએ છીએ? જ્યારે પોતાની તરફેણમાં વાત હોય ત્યારે આખો પુરાવો બતાવીએ. પરંતુ પોતાની માન્યતા સામે પુરાવો આવે ત્યારે ચૂપ થઈ જઈએ. જ્યારે પોતાની પસંદની વ્યક્તિ ભૂલ કરે ત્યારે બહાનું શોધીએ. પરંતુ વિરોધી માણસ એ જ ભૂલ કરે ત્યારે તેને મોટો ગુનેગાર બનાવી દઈએ. જ્યારે કોઈ આયત આપણને ગમે ત્યારે શેર કરીએ. અને જ્યારે બીજી આયત આપણને પોતાની આદત બદલવાનું કહે ત્યારે કહીએ: “આનો અર્થ એવો નથી.” ક્યારેક માણસ કુરઆનને સમજતો નથી. પરંતુ ક્યારેક માણસ કુરઆનને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે સમજવા માંગે છે. આ બંને વચ્ચે આકાશ-જમીનનો ફરક છે. પછી અલ્લાહ એક બીજી ગંભીર ચેતવણી આપે છે: وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ “અને ખરેખર, તેમનામાંથી એક જૂથ એવું છે જે કિતાબ સાથે પોતાની જીભને એવી રીતે ફેરવે છે...” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:78) અહીં એક ખતરનાક બાબત સામે આવે છે. ક્યારેક ખોટ સીધી રીતે બોલવામાં આવતી નથી. ખોટને સાચા શબ્દોમાં લપેટવામાં આવે છે. કુરઆનની વાત થાય છે. પરંતુ અર્થ એવો કાઢવામાં આવે છે જે કુરઆનનો હેતુ જ બદલી નાખે. આથી દરેક વખતે માત્ર એ પૂછવું પૂરતું નથી: “કુરઆનની આયત ક્યાં છે?” એક વધુ સવાલ પણ પૂછવો પડે: “આ આયતનો સાચો સંદર્ભ અને અર્થ શું છે?”કારણ કે આયતનો ઉપયોગ કરવો અને આયતથી હિદાયત લેવી — બંને એક નથી. એક માણસ કુરઆનને પોતાના પક્ષની દલીલ બનાવવા માટે વાપરી શકે છે. બીજો માણસ કુરઆનને પોતાની જાતને સુધારવા માટે વાંચે છે. પહેલો કુરઆનને પોતાના હાથમાં રાખે છે. બીજો કુરઆનને પોતાના દિલ સામે રાખે છે. હવે અલ્લાહ આપણને વધુ એક ચેતવણી આપે છે. સૂરા આલે ઇમરાન 3:187માં અલ્લાહે અહલે કિતાબ પાસેથી એક અહદ લીધો હતો કે તેઓ કિતાબ લોકોને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવશે અને તેને છુપાવશે નહીં. પરંતુ આયત કહે છે કે તેમણે તેને પોતાની પીઠ પાછળ નાખી દીધો અને તેના બદલામાં થોડો દુન્યવી ફાયદો લીધો. અહીંથી આજના માણસ માટે એક કડવો સવાલ ઊભો થાય છે: શું આપણે ક્યારેય સત્યને એટલા માટે નાનું કરીએ છીએ કે તેનાથી આપણું સ્થાન, આપણો ફાયદો અથવા આપણી લોકપ્રિયતા જતી રહેશે? જો કોઈ વાત સાચી હોય પણ બોલવાથી લોકો નારાજ થાય તો? જો કોઈ પ્રશ્ન પૂછવાથી પોતાની જ માન્યતા પર સવાલ ઊભો થાય તો? જો કુરઆનની કોઈ વાત પોતાની જૂની પ્રથા સાથે મેળ ન ખાતી હોય તો? શું આપણે કુરઆન બદલશું? કે પોતાની સમજણ? અહીં ઇલ્મની અસલી કસોટી છે. ઇલ્મ એટલે માત્ર વધુ માહિતી ભેગી કરવી નહીં. ઇલ્મ એટલે સત્ય સામે પોતાને ઝુકાવવું. એક માણસ પાસે સો પુસ્તકો હોઈ શકે. હજારો વાતો યાદ હોઈ શકે. મોટા મોટા મજલિસ કરી શકે. પરંતુ જો પોતાની ભૂલ દેખાય ત્યારે પણ તે કહે: “હું નહીં બદલાઉં.” તો ઇલ્મે તેના નફ્સને હરાવ્યો નથી. અને એક સામાન્ય માણસ પાસે ઓછું ઇલ્મ હોય, પરંતુ સત્ય સમજાય ત્યારે તે કહે: “મને પહેલાં ખબર નહોતી. હવે સમજાયું. હું મારી ભૂલ સુધારીશ.” તો આ ઇલ્મનો સુંદર અસર છે. આથી આજે આપણે બીજાને “સત્ય છુપાવનાર” કહેતા પહેલાં પોતાના દિલને પૂછીએ: શું હું પણ કોઈ વાત જાણું છું પરંતુ સ્વીકારતો નથી? શું હું એવી વાતને અવગણું છું જે મારી માન્યતા માટે અસુવિધાજનક છે? શું હું કોઈ વ્યક્તિને એટલો મોટો બનાવી દઉં છું કે તેની ભૂલ દેખાય તો પણ સત્ય કરતાં તેને બચાવું? શું હું કુરઆનને તપાસવા માટે વાંચું છું કે પોતાની માન્યતા સાબિત કરવા માટે? આ સવાલો સહેલા નથી. પરંતુ હિદાયત હંમેશા સહેલા સવાલોથી મળતી નથી. ક્યારેક અલ્લાહ આપણને એવો સવાલ આપે છે જે આપણું આખું અહંકાર હલાવી નાખે. અને કદાચ એ જ સવાલ આપણને સત્યની નજીક લઈ જાય. યાદ રાખો: અજ્ઞાનનો ઈલાજ ઇલ્મ છે. પરંતુ અહંકારનો ઈલાજ પોતાની સામે સત્ય સ્વીકારવાની હિંમત છે. અને સત્ય જાણ્યા પછી તેને છુપાવવું — માણસની જવાબદારી વધારે છે, ઓછી નહીં. એટલે આજે એક નાનો નિર્ણય કરીએ: જે વાત સાચી છે તેને માત્ર એટલા માટે ન છોડીએ કે તે આપણને અસુવિધા આપે છે. જે વાત ખોટી છે તેને માત્ર એટલા માટે સાચી ન માનીએ કે તે વર્ષોથી ચાલે છે. અને કોઈ માણસની વાતને માત્ર એટલા માટે અંતિમ ન બનાવીએ કે તે માણસ મોટો છે. કુરઆન આપણને શીખવે છે: સત્યને ઓળખો. સત્યને છુપાવશો નહીં. સત્યને ખોટ સાથે મિક્સ ન કરો. અને સત્ય સમજાય પછી પોતાના નફ્સને તેની સામે ઝુકાવો. અલ્લાહ આપણને એવું ઇલ્મ આપે જે આપણા માટે હિદાયત બને. એવી હિંમત આપે કે સત્ય આપણા પોતાના વિરુદ્ધ હોય તો પણ તેને સ્વીકારી શકીએ. અને એવી નમ્રતા આપે કે કુરઆન આપણને સુધારે ત્યારે આપણે કુરઆનને નહીં, પોતાને બદલીએ. આમીન. September 20 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૭ પહેલા માણસને હરાવવો છે કે સત્ય શોધવું છે? બે માણસો વચ્ચે વર્ષોથી મતભેદ હતો. એક કહેતો: “મારી વાત સાચી છે.” બીજો કહેતો: “ના, મારી વાત સાચી છે.” બંને પાસે પોતાના કારણો હતા. બંને પોતાના લોકો સાથે હતા. બંને પોતાની વાત છોડવા તૈયાર નહોતા. એક દિવસ કોઈએ બંનેને એક સવાલ પૂછ્યો: “તમને જીતવું છે કે સત્ય શોધવું છે?” બંને ચૂપ થઈ ગયા. કારણ કે આ બે બાબતો દેખાવમાં એક જેવી લાગે છે. પરંતુ હકીકતમાં બહુ અલગ છે. જીતવા માગતો માણસ પુરાવો પોતાની વાતને બચાવવા માટે શોધે છે. સત્ય શોધતો માણસ પુરાવો પોતાની વાત સુધારવા માટે પણ સ્વીકારે છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ ફરમાવે છે: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ “કહો: હે અહલે કિતાબ! આવો એવી એક સમાન વાત તરફ આવીએ જે અમારી અને તમારી વચ્ચે સમાન છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:64) આ આયતનો અંદાજ ખૂબ વિચારવા જેવો છે. અલ્લાહે શરૂઆત જ “તમારી બધી ભૂલો ગણાવો”થી નથી કરી. શરૂઆત છે: “આવો.” પછી: “એક સમાન વાત તરફ આવો.” એટલે દાવતનો પહેલો રસ્તો હંમેશા દુશ્મની નથી. વાતચીત છે. સમજણ છે. અને સત્યના એવા આધારની શોધ છે જ્યાંથી વાત શરૂ કરી શકાય. આજે આપણે શું કરીએ છીએ? કોઈની સાથે મતભેદ થાય એટલે પહેલા તેની ભૂલો શોધીએ છીએ. પછી તેની નિંદા કરીએ છીએ. પછી તેના વિશે વાતો કરીએ છીએ. અને અંતે તેની કોઈ વાત સાચી હોય તો પણ સાંભળવાની તૈયારી ગુમાવી દઈએ છીએ. આ રીતે સત્ય ક્યાંક પાછળ રહી જાય છે. મુદ્દો બની જાય છે: “કોણ જીત્યું?” કુરઆનનો સવાલ અલગ છે: “સત્ય શું છે?” આ બંને સવાલ વચ્ચે આખી જિંદગીનો ફરક છે. હવે આયત આગળ કહે છે: أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ “કે આપણે અલ્લાહ સિવાય કોઈની ઇબાદત ન કરીએ.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:64) આ છે એ “સમાન વાત”નો કેન્દ્ર. અલ્લાહ. અહીંથી એક બહુ મોટો પાઠ મળે છે. જો અલ્લાહ કેન્દ્રમાં છે, તો કોઈ માણસ કેન્દ્ર બની શકે નહીં. કોઈ વંશ કેન્દ્ર બની શકે નહીં. કોઈ પદ કેન્દ્ર બની શકે નહીં. કોઈ સમાજની લોકપ્રિયતા કેન્દ્ર બની શકે નહીં. કોઈ ધાર્મિક વ્યક્તિ પણ અલ્લાહની જગ્યાએ કેન્દ્ર બની શકે નહીં. માણસ માર્ગ બતાવી શકે. માણસ સમજાવી શકે. માણસ શિક્ષક બની શકે. પરંતુ ઇબાદતનો હક માત્ર અલ્લાહનો છે. પછી આયત કહે છે: وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا “અને તેની સાથે કોઈને ભાગીદાર ન બનાવીએ.” અહીંથી આપણે પોતાના દિલને એક સવાલ કરી શકીએ: શું હું અલ્લાહને માનું છું? હા. પણ શું હું પોતાની જિંદગીમાં અલ્લાહના હુકમને માણસોની ખુશી કરતાં ઉપર રાખું છું?આ સવાલ થોડો મુશ્કેલ છે. કારણ કે માન્યતા બોલવી સરળ છે. પરંતુ પસંદગી વખતે તે માન્યતા જીવવી મુશ્કેલ છે. જો પરિવાર એક વાત કહે અને કુરઆન બીજી વાત સમજાવે તો? જો સમાજનો દબાણ એક તરફ હોય અને હક બીજી તરફ હોય તો? જો કોઈ મોટી વ્યક્તિની વાત અને અલ્લાહના કલામ વચ્ચે તફાવત દેખાય તો? ત્યારે આપણું દિલ કોને પસંદ કરે છે? અહીંથી અકીદાની અસલી કસોટી શરૂ થાય છે. આયત આગળ કહે છે: وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ “અને આપણામાંથી કોઈ એક બીજાને અલ્લાહ સિવાય રબ ન બનાવી લે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:64) આ શબ્દો માત્ર જૂના સમય માટે નથી. આપણે આજે પણ વિચારવું જોઈએ: શું કોઈ માણસની વાતને એટલી અંતિમ બનાવી દીધી છે કે કુરઆનનો પુરાવો સામે આવે તો પણ આપણે માણસની વાત છોડતા નથી? શું કોઈ વ્યક્તિ પ્રત્યેનો આદર ધીમે ધીમે અંધ અનુસરણ બની ગયો છે? શું આપણે માણસને સાંભળીએ છીએ કારણ કે તેની વાત સાચી છે? કે તેની વાત સાચી માની લઈએ છીએ કારણ કે તે માણસ છે? આ બંનેમાં બહુ મોટો ફરક છે. ઇસ્લામ માણસને અપમાન કરવાનું નથી શીખવતો. ઇસ્લામ અંધપણે માણસને અનુસરવાનું પણ નથી શીખવતો. ઇસ્લામ શીખવે છે: હકને ઓળખો. પુરાવો જુઓ. કુરઆન અને રસૂલના માર્ગદર્શનને માપદંડ બનાવો. અને જે સાચું હોય તેને સ્વીકારો — ભલે તે વાત તમારી પોતાની અગાઉની સમજણને બદલતી હોય. આ જ સાચી ઇલ્મની નિશાની છે. હવે વિચારજો: એક માણસ કહે છે, “મારી વાત માનો.” બીજો કહે છે, “મારી વાત કુરઆનથી તપાસો.” કયો માણસ તમને વધારે સ્વતંત્ર બનાવે છે? અને કયો માણસ તમને પોતાના પર નિર્ભર બનાવે છે? આ સવાલનો જવાબ દરેક માણસે પોતાના દિલમાં શોધવો છે. કારણ કે સાચી દાવત માણસને પોતાની તરફ બાંધતી નથી. તે માણસને અલ્લાહ તરફ લઈ જાય છે. સાચો શિક્ષક પોતાના શિષ્યને આખી જિંદગી અજ્ઞાનમાં રાખવા માંગતો નથી. તે ઇચ્છે છે કે શિષ્ય સમજે. સવાલ કરે. કુરઆન વાંચે. પુરાવો તપાસે. અને સત્યને ઓળખવાની પોતાની ક્ષમતા વિકસાવે. કારણ કે ઇલ્મનો હેતુ માણસને કોઈ વ્યક્તિનો ગુલામ બનાવવાનો નથી. ઇલ્મનો હેતુ માણસને અલ્લાહનો સાચો બંદો બનાવવાનો છે. આથી આજે આપણે બીજાને પૂછતા પહેલાં પોતાને પૂછીએ: “મને સાચું જોઈએ છે કે મારી વાત સાચી સાબિત કરવી છે?” “મને અલ્લાહનો રસ્તો જોઈએ છે કે કોઈ માણસનો રસ્તો?” “હું સવાલથી ડરું છું કે સવાલ મને સત્યની નજીક લઈ જાય છે?” “જો કુરઆન મારી જૂની માન્યતા બદલવાનું કહે, તો શું હું બદલાઈશ?” કારણ કે સત્યની શોધમાં સૌથી મોટી જીત એ નથી કે તમે કોઈને હરાવી દીધો. સૌથી મોટી જીત એ છે કે જ્યારે તમને ખબર પડે કે તમે ખોટા હતા ત્યારે તમે કહી શકો: “હું ખોટો હતો. હવે મને હક સમજાયો. હું હકને અનુસરીશ.” આ અલ્લાહ સામેની નમ્રતા છે. અને કદાચ આ જ “સમાન વાત”ની સૌથી સુંદર સમજણ છે: અપણે માણસો પર નહીં, અપણે અલ્લાહ પર એક થઈએ. અપણે અહંકાર પર નહીં, અપણે હક પર એક થઈએ. અપણે વ્યક્તિપૂજા પર નહીં, અપણે અલ્લાહની ઇબાદત પર એક થઈએ. અલ્લાહ આપણને એવો ઇલ્મ આપે જે અહંકાર નહીં, હિદાયત વધારે. એવું દિલ આપે જે સત્ય સાંભળે. અને એવી હિંમત આપે કે સત્ય સમજાય પછી તેને અનુસરવામાં કોઈ માણસનો ડર ન રહે. આમીન. September 19 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૬ જ્યારે સત્ય સામે ખોટ ઊભી થાય, ત્યારે અંતિમ કસોટી શું હોય? કલ્પના કરો કે બે માણસો કોઈ વાત પર ભારે મતભેદમાં છે. બંને પોતાની વાતને સાચી કહે છે. બંને પાસે પોતાની દલીલો છે. બંને પોતાની વાતને સાચી સાબિત કરવા માંગે છે. પછી એક ત્રીજો સવાલ પૂછે: “જો તમને તમારી વાત પર એટલો જ યકીન છે, તો શું તમે અલ્લાહ સામે જવાબદારી સ્વીકારવા તૈયાર છો?” અહીં વાત બદલાઈ જાય છે. કારણ કે માણસ દુનિયા સામે પોતાની વાત સાબિત કરવા તૈયાર હોય છે. પરંતુ અલ્લાહને સાક્ષી બનાવીને પોતાની વાતની જવાબદારી સ્વીકારવી? એ અલગ બાબત છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ મુબાહલાની ઘટના વર્ણવે છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પાસે નજ્રાનના ખ્રિસ્તીઓ આવ્યા અને ઈસા (અલૈહિસ્સલામ) વિશે ચર્ચા થઈ. કુરઆને આ ચર્ચાનો જવાબ આપ્યો. અલ્લાહ ફરમાવે છે: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ “તમારી પાસે જ્ઞાન આવી ગયા પછી પણ જે કોઈ આ બાબતે તમારી સાથે વિવાદ કરે, તો કહો: આવો, આપણે આપણા પુત્રોને અને તમારા પુત્રોને, અમારી સ્ત્રીઓને અને તમારી સ્ત્રીઓને, અને અમને તથા તમને બોલાવીએ; પછી આપણે વિનંતી કરીએ અને અલ્લાહની લાનત ખોટા લોકો પર કરીએ.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:61) આ આયતને માત્ર એક ઐતિહાસિક ઘટના તરીકે વાંચીને આગળ વધી જવું સરળ છે. પરંતુ તેમાં આપણા માટે એક મોટો સવાલ છુપાયેલો છે. સત્ય માટે આપણે કેટલા ઈમાનદાર છીએ? કારણ કે મુબાહલા કોઈ રમત નહોતી. તેનો અર્થ હતો: “અલ્લાહને સાક્ષી રાખીને નિર્ણય તેના હાથમાં સોંપવો.” એટલે આ કોઈ વ્યક્તિને ડરાવવાની રીત નથી. આ કોઈ સામાન્ય ઝઘડામાં ઉપયોગ કરવાનો હથિયાર નથી. અને ન તો દરેક મતભેદનો જવાબ મુબાહલો છે. આ એક અત્યંત ગંભીર પરિસ્થિતિ હતી, જ્યાં દલીલ અને સમજાવટ પછી પણ સત્ય વિશેનો વિવાદ ચાલુ રહ્યો. હવે અહીંથી આપણા માટે એક અલગ અરીસો શરૂ થાય છે. આપણે જ્યારે કોઈ ધાર્મિક વાત સાંભળીએ છીએ ત્યારે શું કરીએ છીએ? પહેલા તપાસીએ છીએ? કે પહેલા માનીએ છીએ અને પછી પુરાવો શોધીએ છીએ? જો કોઈ મોટી વ્યક્તિ કંઈ કહે તો આપણે તરત માની લઈએ છીએ? જો કોઈ જૂની પ્રથા હોય તો આપણે કહીએ: “આ તો વર્ષોથી ચાલે છે.” જો આખો સમાજ કોઈ વાત માનતો હોય તો આપણે કહીએ: “આટલા બધા લોકો ખોટા કેવી રીતે હોઈ શકે?” પરંતુ કુરઆન આપણને ભીડથી સત્ય માપવાનું શીખવતું નથી. સત્ય માટે દલીલ છે. વહી છે. પુરાવો છે. અને અલ્લાહ સામે જવાબદારી છે. મુબાહલાની ઘટના આપણને બીજી એક વાત પણ શીખવે છે. સત્યનો માણસ પોતાના અહંકાર માટે સત્યનો ઉપયોગ કરતો નથી. તે સત્યને પોતાના નફ્સથી અલગ રાખે છે. કારણ કે એક ખતરનાક સ્થિતિ એવી છે જ્યારે માણસ કહે: “હું સત્યની સાથે છું.” અને ધીમે ધીમે તેનો અર્થ બની જાય: “જે મારી સાથે નથી તે સત્યની સાથે નથી.” અહીંથી અહંકાર શરૂ થઈ શકે છે.સત્ય માણસ કરતાં મોટું છે. કોઈ માણસ સત્યનો માલિક નથી. કોઈ વંશ સત્યનો માલિક નથી. કોઈ સંસ્થા સત્યની માલિક નથી. કોઈ પદ સત્યની માલિકી આપતું નથી. સત્ય અલ્લાહનું છે. અને માણસનું કામ સત્યને ઓળખવું, તેનું અનુસરણ કરવું અને પોતાની ભૂલ થાય તો પાછું ફરવું છે. મુબાહલાની આયત પછી અલ્લાહ એક અત્યંત સુંદર માર્ગ પણ બતાવે છે: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ “કહો: હે અહલે કિતાબ! આવો એવી એક સમાન વાત તરફ આવીએ જે અમારી અને તમારી વચ્ચે સમાન છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:64) જરા ધ્યાન આપો. પહેલા શું? સમાન આધાર શોધો. સત્યને સમજાવવાનો પ્રયત્ન. વાતચીત. દલીલ. અને પછી પણ કોઈ વ્યક્તિ હઠપૂર્વક સત્યનો ઇનકાર કરે તો બીજી વ્યવસ્થા. આમાંથી આપણને એક ખૂબ જ સુંદર દાવતનો અખલાક મળે છે. દરેક મતભેદ યુદ્ધ નથી. દરેક અસહમતી દુશ્મની નથી. દરેક સવાલ બગાવત નથી. અને દરેક અલગ વિચાર ધરાવનાર માણસ ખોટો જ હોય એવું પણ નથી. પહેલા વાત કરો. સમજો. પુરાવો આપો. સામેવાળાની વાત સાંભળો. પોતાની વાતને પણ કુરઆન સામે મૂકો. અને જો ખબર પડે કે પોતાની સમજણ ખોટી હતી તો સત્ય સ્વીકારવાની હિંમત રાખો. આ છેલ્લી વાત કદાચ સૌથી મુશ્કેલ છે. કારણ કે અજ્ઞાન માણસને જ્ઞાનથી સુધારી શકાય છે. પરંતુ અહંકાર માણસને જ્ઞાન સામે પણ બંધ કરી શકે છે. એટલે આજે કોઈ બીજાને મુબાહલાની વાત કહેતા પહેલાં આપણે પોતાના દિલને પૂછવું જોઈએ: “જો કુરઆન મારી સમજણને ખોટી સાબિત કરે તો શું હું મારી સમજણ બદલીશ?” “જો મારા પોતાના લોકોની પ્રથા અને કુરઆન વચ્ચે તફાવત દેખાય તો હું શું પસંદ કરીશ?” “જો કોઈ નાનો માણસ મને સાચી વાત સમજાવે તો શું હું તેને સાંભળું?” “જો મારી ભૂલ સાબિત થાય તો શું હું કહી શકું: હા, અહીં હું ખોટો હતો?” આ છે સત્ય પ્રત્યેની ઈમાનદારી. કારણ કે સત્ય શોધનાર માણસને પોતાની પ્રતિષ્ઠા બચાવવાની એટલી ચિંતા નથી હોતી જેટલી સત્ય બચાવવાની હોય છે. અને જે માણસ પોતાની પ્રતિષ્ઠાને સત્ય કરતાં મોટી બનાવી દે છે, તે ધીમે ધીમે સત્યનો અનુયાયી નહીં પરંતુ પોતાના નફ્સનો અનુયાયી બની શકે છે. સૂરા આલે ઇમરાનનો આ પાઠ આજે પણ એટલો જ જીવંત છે: સત્યને વ્યક્તિ સાથે બાંધશો નહીં. સત્યને પુરાવા સાથે બાંધો. સત્યને અલ્લાહના કલામ સાથે બાંધો. અને પોતાની સમજણને હંમેશા સુધારવા માટે તૈયાર રાખો. મુબાહલાની સૌથી મોટી શીખ કદાચ આ નથી કે “ખોટા માણસ પર લાનત થાય.” સૌથી મોટી શીખ એ છે: ક્યાંક એવું તો નથી ને કે હું પોતે જ પોતાની વાતને સાચી સાબિત કરવા માટે સત્યથી આંખ બંધ કરી રહ્યો છું? અલ્લાહ આપણને સત્ય ઓળખવાની સમજણ આપે. સત્ય સ્વીકારવાની નમ્રતા આપે. ભૂલ છોડવાની હિંમત આપે. અને એવો અકીદા આપે જેમાં માણસ કરતાં હક મોટું હોય. આમીન. September 18 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૫ મહોબ્બતનો દાવો નહીં, અનુસરણનો પુરાવો એક માણસે કહ્યું: “મને મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) સાથે ખૂબ મહોબ્બત છે.” સાંભળનારએ પૂછ્યું: “માશાઅલ્લાહ. પણ એક સવાલ છે.” માણસે પૂછ્યું: “શું?” “જો તમે તેમને મહોબ્બત કરો છો, તો શું તમે તેમના બતાવેલા રસ્તાને પણ મહોબ્બત કરો છો?” માણસ ચૂપ થઈ ગયો. કારણ કે કોઈ વ્યક્તિનું નામ લેવું સરળ છે. પરંતુ તેની રીતને પોતાના જીવનમાં ઉતારવી? એ જ અસલી કસોટી છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ ફરમાવે છે: قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ “કહો: જો તમે અલ્લાહને પ્રેમ કરતા હો, તો મારી અનુસરણ કરો; અલ્લાહ તમને પ્રેમ કરશે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:31) જરા આ આયતને દિલથી વાંચો. અલ્લાહે માત્ર એવું નથી કહ્યું: “જો તમે મને પ્રેમ કરો છો તો કહો કે તમે મને પ્રેમ કરો છો.” અલ્લાહે એક માપદંડ આપ્યો: فَاتَّبِعُونِي “મારું અનુસરણ કરો.” અહીં “મહોબ્બત”ને “અનુસરણ” સાથે જોડવામાં આવી છે. એટલે એક સવાલ આપણને પોતાને પૂછવો જોઈએ: મારી મહોબ્બત મારી જીભ પર વધારે છે કે મારા જીવનમાં? જો મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) સચ્ચાઈ શીખવે છે, તો મારી ખરીદી-વેચાણમાં સચ્ચાઈ છે? જો તેઓ અમાનત શીખવે છે, તો મારા હાથમાં આવેલી અમાનત સુરક્ષિત છે? જો તેઓ સબર શીખવે છે, તો મારી મુશ્કેલીમાં મારું વર્તન કેવું છે? જો તેઓ માફી અને રહેમત શીખવે છે, તો મારા ઘરમાં મારા પોતાના લોકો સાથે મારું વર્તન કેવું છે? જો તેઓ અલ્લાહની ઇબાદત તરફ બોલાવે છે, તો મારી જિંદગી માણસોની ખુશી માટે વધારે છે કે અલ્લાહની ખુશી માટે? આ છે મહોબ્બતનો અરીસો. આયત આગળ કહે છે: وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ “અને તે તમારા ગુનાઓ માફ કરશે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:31) કેટલી મોટી રહેમત છે. અલ્લાહ તરફ જવાનો રસ્તો બંધ નથી. માણસે ભૂલો કરી હોય તો પણ પાછો આવી શકે છે. પરંતુ પાછા આવવાનો અર્થ માત્ર શબ્દો બદલવા નહીં. દિશા બદલવી. આયતના અંતમાં અલ્લાહ કહે છે: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ “અને અલ્લાહ ખૂબ માફ કરનાર, અત્યંત રહેમ કરનાર છે.” પછી તરત જ બીજી આયતમાં ફરમાન આવે છે: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ “કહો: અલ્લાહ અને રસૂલની આજ્ઞાનું પાલન કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:32) અહીંથી એક બહુ મોટો પાઠ મળે છે. ઇસ્લામમાં મહોબ્બત અને ઇત્તિબા અલગ અલગ રસ્તા નથી. મહોબ્બત સાચી હોય તો માણસ તેના પ્રિય વ્યક્તિની વાતને ગંભીરતાથી લે છે. માત્ર ફોટો રાખવાથી નહીં. માત્ર નામ લેવાથી નહીં. માત્ર મજલિસમાં વખાણ કરવાથી નહીં. પરંતુ પોતાના અખલાકમાં. પોતાની ઇબાદતમાં. પોતાના વ્યવહારમાં. પોતાના નિર્ણયો દરમિયાન. અને પોતાના નફ્સ સામેની લડાઈમાં. હવે એક મુશ્કેલ સવાલ. જો કોઈ માણસ કહે: “હું રસૂલુલ્લાહને બહુ મહોબ્બત કરું છું.” પરંતુ તે સચ્ચાઈથી બચવા માટે બહાના શોધે, લોકો સાથે જુલ્મ કરે, અમાનતનો હક અદા ન કરે, પોતાની ભૂલ સ્વીકારતો નથી, અને અલ્લાહના હુકમ કરતાં પોતાની ઇચ્છાને મોટું રાખે, તો તેને પોતાને પૂછવું જોઈએ: “મારી મહોબ્બત માત્ર દાવો તો નથી ને?” કારણ કે કુરઆન આપણને દાવા કરતાં આગળ લઈ જાય છે. અલ્લાહની મહોબ્બત જોઈએ? મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના રસ્તાને અનુસરો. માફી જોઈએ? તેમના અખલાક જુઓ. સબર જોઈએ? તેમની જિંદગી જુઓ. ન્યાય જોઈએ? તેમના નિર્ણયો જુઓ. રહેમત જોઈએ? તેમનું વર્તન જુઓ. અને અલ્લાહની રઝા જોઈએ? તેમની અલ્લાહ પ્રત્યેની આજ્ઞાપાલન જુઓ. અહીં એક વાત ખાસ સમજવાની છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું અનુસરણ કરવાનો અર્થ એ નથી કે આપણે માત્ર બહારના દેખાવની નકલ કરીએ. અસલ અનુસરણ તેમના માર્ગદર્શનના હેતુને સમજવામાં છે. તેમણે લોકોને પોતાના ગુલામ બનાવવા માટે નહીં, પરંતુ અલ્લાહના બંદા બનાવવા માટે દાવત આપી. તેમણે પોતાની તરફ ઈબાદત માટે નહીં, અલ્લાહની ઈબાદત માટે બોલાવ્યું. તેમણે પોતાની મહાનતા સાબિત કરવા માટે નહીં, અલ્લાહની વહી પહોંચાડવા માટે જીવન વિતાવ્યું. આથી સાચી મહોબ્બતનો એક સવાલ છે: “મારા કારણે લોકો અલ્લાહને યાદ કરે છે કે મને?” જો કોઈ માણસને જોઈને લોકો અલ્લાહની યાદમાં આવે, કુરઆન તરફ વળે, સત્ય શીખવા માગે, ન્યાય અને અખલાક તરફ આવે, તો આ મહોબ્બતના ફળોમાંથી એક હોઈ શકે છે. પરંતુ જો માણસ ધીમે ધીમે અલ્લાહથી વધારે કોઈ વ્યક્તિ પર નિર્ભર થવા લાગે, તો તેને ફરી કુરઆન તરફ જોવાની જરૂર છે. કારણ કે મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પોતે પણ લોકોને અલ્લાહ તરફ બોલાવતા હતા. આથી આજે કોઈને પૂછવાની જરૂર નથી: “તમે રસૂલને કેટલા પ્રેમ કરો છો?” પહેલા પોતાને પૂછીએ: “મારા અખલાકમાં તેમનો કેટલો અસર છે?” “મારી સચ્ચાઈમાં તેમનો કેટલો અસર છે?” “મારી ઇબાદતમાં તેમનો કેટલો અસર છે?” “મારા ગુસ્સામાં તેમનો કેટલો અસર છે?” “મારી માફીમાં તેમનો કેટલો અસર છે?” અને સૌથી મહત્વનું: “મારી જિંદગી મને અલ્લાહની નજીક લઈ જઈ રહી છે કે માત્ર માણસોની નજીક?” કુરઆન મહોબ્બતને માત્ર લાગણી બનાવીને છોડતું નથી. તે મહોબ્બતને અમલમાં ફેરવે છે. દિલ કહે: “હું અલ્લાહને પ્રેમ કરું છું.” કુરઆન કહે: “તો રસૂલના માર્ગને અનુસરો.” દિલ કહે: “હું રસૂલને પ્રેમ કરું છું.” જીવન પૂછે: “તો તેમના અખલાક ક્યાં છે?” આ જ છે મહોબ્બતનો પુરાવો. અલ્લાહ આપણને મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની સાચી મહોબ્બત આપે. એવી મહોબ્બત જે માત્ર જીભ પર નહીં, પરંતુ આપણા અખલાક, ઇબાદત, સચ્ચાઈ, સબર, ન્યાય અને વ્યવહારમાં દેખાય. અને આપણને અલ્લાહ અને તેમના રસૂલની સાચી ઇત્તિબા કરવાની તૌફીક આપે. આમીન. September 17 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૪ અલ્લાહ કોને પ્રેમ કરે છે? એક દિવસ એક માણસે વિચાર્યું: “હું અલ્લાહને પ્રેમ કરું છું.” પછી તેના દિલે એક બીજો સવાલ કર્યો: “પણ અલ્લાહ તને પ્રેમ કરે છે?” માણસ થોડીવાર ચૂપ રહ્યો. કારણ કે પહેલા સવાલનો જવાબ આપવો સરળ હતો. બીજા સવાલનો જવાબ જીવન આપવાનું હતું. કુરઆન આપણને કહે છે કે અલ્લાહની મહોબ્બત માત્ર દાવાથી મળતી નથી. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ વારંવાર કેટલાક લોકોની ઓળખ આપે છે. સવાલ એ નથી કે તેઓ શું કહેતા હતા. સવાલ એ છે કે મુશ્કેલી આવે ત્યારે તેઓ શું કરતા હતા. અલ્લાહ કહે છે: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ “અલ્લાહ મુહસિનોને પ્રેમ કરે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:134) મુહસિન કોણ? જેની પાસે શક્તિ હોવા છતાં જુલ્મ ન કરે. જે ગુસ્સે થાય પણ હદ ન વટાવે. જે માફ કરી શકે. જે સારા અને ખરાબ બંને સમયમાં અલ્લાહના રસ્તામાં ખર્ચ કરે. અર્થાત્ અલ્લાહની મહોબ્બતનો પહેલો અરીસો છે: તારો અખલાક. હવે બીજો અરીસો. ઉહુદના મેદાનમાં પરિસ્થિતિ ખરાબ થઈ ગઈ. કેટલાક લોકો ઘાયલ થયા. કેટલાક શહીદ થયા. પરંતુ કેટલાક એવા હતા જેમણે હિંમત ન છોડી. અલ્લાહ કહે છે: وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ “અને અલ્લાહ સબર કરનારાઓને પ્રેમ કરે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:146) સબર એટલે સમસ્યા જ ન આવે એવું નથી. સબર એટલે સમસ્યા આવે ત્યારે ઈમાન ન છોડવું. સબર એટલે દુઃખમાં અલ્લાહને ભૂલી ન જવું. સબર એટલે મોડું થાય ત્યારે હરામ રસ્તો ન પસંદ કરવો. સબર એટલે લોકો અન્યાય કરે ત્યારે પોતે અન્યાયી ન બની જવું. અહીં બીજો અરીસો છે: મુશ્કેલીમાં તારો ઈમાન કેવો રહે છે? હવે ત્રીજો અરીસો. અલ્લાહ કહે છે: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ “નિશ્ચિતપણે અલ્લાહ મુત્તકીઓને પ્રેમ કરે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:76) તક્વા એટલે માત્ર લોકો સામે ધાર્મિક દેખાવ નહીં. તક્વા એટલે જ્યારે કોઈ જોઈ રહ્યું ન હોય ત્યારે પણ અલ્લાહને યાદ રાખવો. જ્યારે પૈસા સામે હોય ત્યારે હલાલ અને હરામ વચ્ચેનો ફરક યાદ રાખવો. જ્યારે સત્તા હાથમાં હોય ત્યારે પોતાના નફ્સને કાબૂમાં રાખવો. જ્યારે કોઈને છેતરવાની તક મળે ત્યારે યાદ રાખવું કે અલ્લાહ જોઈ રહ્યો છે. અહીં ત્રીજો અરીસો છે: એકાંતમાં તું કોણ છે?હવે ચોથો અરીસો. સૂરા આલે ઇમરાનમાં મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) ને અલ્લાહે એક એવી રીત બતાવી જે દરેક નેતા અને દરેક મોમિન માટે પાઠ છે: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ “તેમને માફ કરો, તેમના માટે માફી માગો અને બાબતોમાં તેમની સાથે સલાહ કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) અહીં અલ્લાહની મહોબ્બતનો બીજો રંગ દેખાય છે: નરમાઈ. માફી. અને સલાહ. જે માણસ પોતાની આસપાસના દરેક માણસને નાનો બનાવે છે, તે કદાચ પોતાની મહાનતા સાબિત કરી રહ્યો હોય. પરંતુ કુરઆન આપણને પૂછે છે: શું તારા કારણે લોકો અલ્લાહની નજીક આવે છે? કે માત્ર તારી નજીક આવે છે? આ સવાલ ખૂબ ઊંડો છે. કારણ કે કોઈ પણ ધાર્મિક માણસ, નેતા, શિક્ષક અથવા વડીલનું સાચું કામ લોકોની આંખોમાં પોતાનું કદ વધારવાનું નથી. લોકોના દિલને અલ્લાહ તરફ ફેરવવાનું છે. જો લોકો માણસને જોઈને અલ્લાહને ભૂલી જાય, તો ક્યાંક કંઈક ખોટું થઈ રહ્યું છે. અને જો માણસ લોકોને અલ્લાહની તરફ લઈ જાય, તો તેની સેવા ખરેખર અર્થપૂર્ણ બને છે. હવે ફરી પહેલો સવાલ: “અલ્લાહ તને પ્રેમ કરે છે?” કુરઆન જાણે જવાબ આપતું હોય: તારા દાવાથી નહીં, તારા વર્તનથી પોતાને તપાસ. જ્યારે ગુસ્સો આવે ત્યારે. જ્યારે પૈસા આવે ત્યારે. જ્યારે મુશ્કેલી આવે ત્યારે. જ્યારે કોઈ તારી ટીકા કરે ત્યારે. જ્યારે તારી પાસે સત્તા હોય ત્યારે. અને જ્યારે કોઈ તને જોઈ રહ્યું ન હોય ત્યારે. આ બધું મળીને તારી અંદરની હકીકત બતાવે છે. કેટલાક લોકો અલ્લાહની મહોબ્બત મેળવવા માટે મોટા મોટા અમલ શોધે છે. પરંતુ કુરઆન આપણને રોજિંદા જીવનમાં જ તેના નિશાન બતાવે છે: સબર. તક્વા. ઇહસાન. માફી. નરમાઈ. અને અલ્લાહ પર તવક્કુલ. એટલે કદાચ આજે આપણને કોઈ બીજાને તપાસવાની જરૂર નથી. આજે ફક્ત પોતાને પૂછીએ: મારો ગુસ્સો મને ઓળખાવે છે કે મારો સબર? મારા પૈસા મને ઓળખાવે છે કે મારી સખાવત? મારી સત્તા મને ઓળખાવે છે કે મારી નમ્રતા? મારી ભૂલ મને ઓળખાવે છે કે મારો અહંકાર? અને મારી તકલીફ મને ઓળખાવે છે કે મારું તવક્કુલ? કારણ કે માણસ દુનિયાને પોતાના શબ્દોથી ઘણું બતાવી શકે છે. પરંતુ અલ્લાહથી પોતાનું દિલ છુપાવી શકતો નથી. અલ્લાહ આપણને એવા બનાવે કે આપણો દાવો અને આપણું જીવન એકસરખું હોય. અલ્લાહ આપણને મુહસિન બનાવે. સબર કરનાર બનાવે. મુત્તકી બનાવે. નરમ દિલવાળા બનાવે. અને સૌથી વધીને એવા બનાવે કે આપણું જીવન લોકોને આપણા તરફ નહીં, અલ્લાહ તરફ લઈ જાય. આમીન. September 16 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૩ જેની વાત સાચી હોય, તેને દિલ જીતવાની જરૂર પડે છે; દિલ તોડવાની નહીં એક ગામમાં બે માણસ હતા. બંને લોકોને ધર્મની વાતો કરતા. બંને પોતાને સાચા માનતા. બંનેની પાસે લોકોની ભીડ પણ હતી. પરંતુ બંને વચ્ચે એક મોટો ફરક હતો. પહેલો માણસ કહેતો: “મારી વાત માનો, કારણ કે હું જાણું છું.” બીજો કહેતો: “ચાલો, કુરઆન શું કહે છે તે સાથે મળીને સમજીએ.” પહેલો સવાલને પોતાના માટે અપમાન સમજતો. બીજો સવાલને સમજણ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો માનતો. પહેલો માણસ પોતાની આસપાસ ડર ઊભો કરતો. બીજો માણસ દિલમાં વિશ્વાસ ઊભો કરતો. હવે સવાલ એ છે: કુરઆન આપણને કઈ રીત શીખવે છે? સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) ને ફરમાવે છે: فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ “અલ્લાહની રહેમતને કારણે તમે તેમના માટે નરમ રહ્યા.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) જરા વિચારજો. આયત એવા સમયના સંદર્ભમાં આવી છે જ્યારે મુસ્લિમોને ઉહુદમાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ભૂલ થઈ હતી. નુકસાન થયું હતું. લોકોમાં નિરાશા હતી. આ સમયે જો કોઈ નેતા કહે: “મેં તો પહેલેથી કહ્યું હતું.” “તમારી ભૂલના કારણે આ બધું થયું.” “હવે જે થયું તે ભોગવો.” તો લોકોનું દિલ ક્યાં જાય? પરંતુ અલ્લાહે પોતાના રસૂલને શું શીખવ્યું? નરમાઈ. માફી. અને તેમની સાથે સલાહ. આગળ અલ્લાહ કહે છે: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ “તેમને માફ કરો, તેમના માટે માફી માગો અને બાબતોમાં તેમની સાથે સલાહ કરો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) આ માત્ર નેતૃત્વનો પાઠ નથી. આ આખા સમાજ માટે અરીસો છે. જે માણસ દરેક સવાલને બગાવત માને છે, તેને આ આયત વાંચવી જોઈએ. જે માણસ પોતાની આસપાસ માત્ર હા કહેનારા લોકો ઈચ્છે છે, તેને આ આયત વાંચવી જોઈએ. જે માણસ માને છે કે “મારી વાત પર સવાલ કરવો એટલે મારી ઇજ્જત ઘટાડવી”, તેને આ આયત વાંચવી જોઈએ. કારણ કે મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) જેવા અલ્લાહના રસૂલને પણ અલ્લાહે લોકો સાથે શૂરા કરવાની રીત શીખવી. તો પછી સામાન્ય માણસ પોતાના માટે અચૂકપણાનો દાવો કેવી રીતે કરી શકે? અહીં એક બીજી સુંદર વાત છે. અલ્લાહે પહેલા “નરમાઈ” કહી. પછી “માફી” કહી. પછી “સલાહ” કહી. અર્થાત્ સાચી વાત કહેવી હોય તો પણ માણસને અપમાનિત કરીને નહીં. સુધારવું હોય તો પણ માણસનું દિલ તોડી નાખીને નહીં. અને આગેવાની કરવી હોય તો લોકોની સમજણ અને સલાહને સંપૂર્ણપણે બંધ કરીને નહીં. આજના સમયમાં આપણે એક વિચિત્ર બાબત જોઈએ છીએ. કેટલાક લોકો કહે છે: “સવાલ ન કરો.” કેટલાક કહે છે: “અમારી વાત જ અંતિમ છે.”કેટલાક કહે છે: “અમે જે કહીએ તે માનો, કારણ કે અમે ધાર્મિક છીએ.” પરંતુ કુરઆન માણસને અંધ અનુસરણ નહીં, સમજણ અને અલ્લાહના માર્ગદર્શન તરફ લઈ જાય છે. માણસનો દરજ્જો મોટો હોઈ શકે. તેની સેવા મોટી હોઈ શકે. તેની ઉંમર મોટી હોઈ શકે. તેના અનુયાયીઓ લાખોમાં હોઈ શકે. પરંતુ હકનો માપ માણસની લોકપ્રિયતા નથી. હકનો માપ અલ્લાહનું કલામ છે. અને હવે આયતનો અંત જુઓ: فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ “પછી જ્યારે તમે નિર્ણય કરી લો, ત્યારે અલ્લાહ પર તવક્કુલ રાખો.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:159) અહીં કુરઆન એક સુંદર સંતુલન શીખવે છે. પહેલા વિચાર. પછી સલાહ. પછી નિર્ણય. અને પછી તવક્કુલ. તવક્કુલનો અર્થ એ નથી કે માણસ વિચારવાનું બંધ કરી દે. તવક્કુલનો અર્થ એ નથી કે સલાહની જરૂર નથી. અને તવક્કુલનો અર્થ એ પણ નથી કે માણસ પોતાની જવાબદારી બીજાના ખભા પર મૂકી દે. તવક્કુલ એટલે પોતાની યોગ્ય કોશિશ કર્યા પછી પરિણામ અલ્લાહને સોંપવું. પછી અલ્લાહ કહે છે: إِن يَنصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ “જો અલ્લાહ તમારી મદદ કરે તો કોઈ તમને હરાવી શકતું નથી.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:160) આ વાત માત્ર યુદ્ધ માટે નથી. આ દિલ માટે પણ છે. જો આખી દુનિયા તમારી વિરુદ્ધ હોય અને તમે હક પર હોવ, તો લોકોની સંખ્યા સત્યનો માપ નથી. અને જો આખી દુનિયા તમારી સાથે હોય પરંતુ તમે અલ્લાહના માર્ગથી દૂર થઈ ગયા હોવ, તો ભીડ તમારી સાચાઈનો પુરાવો નથી. આથી આજનો સૌથી મોટો સવાલ કદાચ આ નથી: “મારા પાછળ કેટલા લોકો છે?” સવાલ આ છે: “હું કોની પાછળ છું?” “મારી વાત કુરઆનથી સાબિત થાય છે?” “મારી આગેવાનીમાં નરમાઈ છે?” “મારી આસપાસ સવાલ માટે જગ્યા છે?” “મને સલાહ ગમે છે કે માત્ર પ્રશંસા?” “મારી ભૂલ બતાવવામાં આવે ત્યારે હું સુધરું છું કે ગુસ્સે થાઉં છું?” આ સવાલ માત્ર નેતાઓ માટે નથી. ઘરના પિતા માટે પણ છે. માતાપિતા માટે પણ છે. સમાજના આગેવાનો માટે પણ છે. અને દરેક મોમિન માટે પણ છે. કારણ કે ક્યારેક માણસને સત્તા મળતી નથી, છતાં પોતાના ઘરમાં તે તાનાશાહ બની જાય છે. ક્યારેક માણસ પાસે મોટી પદવી નથી, છતાં પોતાની વાતને અલ્લાહની વાત કરતાં ઉપર રાખવા લાગે છે. અને ક્યારેક માણસ પોતે સવાલ કરવાનું છોડીને બીજાને પણ સવાલ કરવા દેતો નથી. કુરઆન આપણને બીજો રસ્તો બતાવે છે: નરમ રહો. માફ કરો. સલાહ લો. યોગ્ય નિર્ણય કરો. પછી અલ્લાહ પર તવક્કુલ રાખો. અને યાદ રાખો: માણસને પોતાના તરફ બાંધી રાખવો સરળ છે. પરંતુ માણસને અલ્લાહ સાથે જોડવો — એ સાચી સેવા છે. અલ્લાહ આપણને એવી જીભ આપે જે સત્ય બોલે પણ દિલ ન તોડે. એવું દિલ આપે જે સલાહ સાંભળી શકે. એવો અખલાક આપે કે લોકો આપણાથી ડરે નહીં, પરંતુ સત્યની વાત આપણાથી સાંભળવાની હિંમત રાખે. અને એવું તવક્કુલ આપે કે નિર્ણય પછી આપણું ભરોસો માણસો પર નહીં, અલ્લાહ પર રહે. આમીન. September 15 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૨ માફી નબળાઈ નથી, પરંતુ પોતાની જાત પર જીત છે એક માણસને કોઈએ ખૂબ દુઃખ આપ્યું. તેના દિલમાં બે અવાજ આવ્યા. પહેલો અવાજ બોલ્યો: “બદલો લે. તને નબળો સમજવામાં આવશે.” બીજો અવાજ ધીમેથી બોલ્યો: “રોકાઈ જા. તારો સવાલ એ નથી કે તું બદલો લઈ શકે છે કે નહીં. તારો સવાલ એ છે કે અલ્લાહ તારા આ નિર્ણયથી ખુશ થશે કે નહીં.” આ જ જગ્યાએ માણસની અસલી કસોટી શરૂ થાય છે. કારણ કે કોઈને નુકસાન પહોંચાડવું સરળ છે. ગુસ્સામાં કડવા શબ્દો બોલવા સરળ છે. પોતાની શક્તિ બતાવવી સરળ છે. પરંતુ પોતાની જાતને રોકવી? એ મુશ્કેલ છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ મુત્તકીઓની ઓળખ આપ્યા પછી કહે છે: “જેઓ ગુસ્સાને કાબૂમાં રાખે છે અને લોકોને માફ કરે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:134) અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. ગુસ્સો આવવો પોતે જ પાપ નથી. પરંતુ ગુસ્સો આપણને જુલ્મ કરાવે, અયોગ્ય શબ્દો બોલાવે અથવા હદ વટલાવે — ત્યાંથી સમસ્યા શરૂ થાય છે. મોમિન ગુસ્સાનો ગુલામ નથી. તે પોતાના ગુસ્સાનો માલિક બનવાનો પ્રયત્ન કરે છે. હવે કલ્પના કરો: તમારી પાસે કોઈની ભૂલનો પુરાવો છે. તમારી પાસે જવાબ આપવાની સંપૂર્ણ તક છે. લોકો પણ તમારી સાથે છે. તમે ઇચ્છો તો તેની ઇજ્જતને નુકસાન પહોંચાડી શકો છો. ત્યારે તમે શું કરશો? અહીં બે પ્રકારની જીત છે. પહેલી જીત: “મેં તેને હરાવી દીધો.” બીજી જીત: “મેં પોતાના નફ્સને હરાવ્યો.” કુરઆન બીજી જીત તરફ લઈ જાય છે. પરંતુ હવે એક વધુ ઊંડી વાત આવે છે. જો આપણે પોતે ભૂલ કરીએ તો? ત્યારે ઘણીવાર માણસનું વલણ બદલાઈ જાય છે. બીજાની ભૂલ માટે: “ન્યાય થવો જોઈએ.” પોતાની ભૂલ માટે: “મારી પરિસ્થિતિ સમજવી જોઈએ.” બીજાની ભૂલ માટે: “આ માણસ ક્યારેય સુધરશે નહીં.” પોતાની ભૂલ માટે: “મારી પાસેથી તો અજાણતાં થઈ ગયું.” આ માનવીય નફ્સ છે. કુરઆન આપણને આ અરીસો બતાવે છે. અલ્લાહ કહે છે: “અને જ્યારે તેઓ કોઈ અશ્લીલ કાર્ય કરી બેસે અથવા પોતાના પર જુલ્મ કરે, ત્યારે અલ્લાહને યાદ કરે છે અને પોતાના ગુનાની માફી માંગે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:135) અહીં કુરઆન આપણને એક અત્યંત સુંદર રસ્તો બતાવે છે: ભૂલ થઈ શકે છે. પરંતુ ભૂલને પોતાનું સ્વરૂપ બનાવી લેવું જરૂરી નથી. પાપ થઈ શકે છે. પરંતુ પાપને સાચું સાબિત કરવું જરૂરી નથી.માણસ પડી શકે છે. પરંતુ ત્યાં પડેલો જ રહેવું જરૂરી નથી. સાચી તૌબા એટલે: “હા, મારી ભૂલ હતી.” “હું તેને યોગ્ય ઠેરવીશ નહીં.” “હું અલ્લાહ પાસે માફી માંગીશ.” “અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેને સુધારીશ.” પછી અલ્લાહ કહે છે: “અને તેઓ જાણતા હોવા છતાં પોતાના કરેલા પર અડગ રહેતા નથી.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:135) આ વાક્ય ખૂબ ગંભીર છે. કારણ કે એક વાત છે: માણસથી ભૂલ થઈ. બીજી વાત છે: માણસને ખબર છે કે આ ખોટું છે, છતાં તે તેને છોડવા તૈયાર નથી. પહેલી સ્થિતિમાં તૌબાનો દરવાજો છે. બીજી સ્થિતિમાં નફ્સ માણસને પકડી રાખે છે. એટલે સાચી તૌબા માત્ર મોઢેથી “અસ્તગફિરુલ્લાહ” કહેવાનું નામ નથી. તૌબા એટલે દિશા બદલવી. જો જીભથી કોઈને દુઃખ આપ્યું હોય તો જીભ બદલવી. જો કોઈનો હક માર્યો હોય તો હક પરત કરવો. જો જુલ્મ કર્યો હોય તો સુધારવાનો પ્રયત્ન કરવો. અને જો દિલમાં અહંકાર હોય તો અલ્લાહ સામે ઝૂકી જવું. આથી માફીનો પણ અર્થ સમજવો જરૂરી છે. માફી એટલે દરેક જુલ્મને સ્વીકારી લેવો નહીં. માફી એટલે અન્યાયને સાચું કહી દેવું નહીં. માફી એટલે પોતાની સુરક્ષા છોડી દેવી પણ નહીં. માફી એટલે જ્યાં બદલો લેવો શક્ય હોય ત્યાં પોતાના નફ્સને અલ્લાહ માટે રોકવાની ક્ષમતા. અને જ્યાં ન્યાય જરૂરી હોય ત્યાં ન્યાયનો રસ્તો છોડવો પણ ઇસ્લામ નથી. અલ્લાહની સુંદરતા એ છે કે કુરઆન માણસને માત્ર બીજાને માફ કરવાનું નથી શીખવતું. પહેલા પોતાને પણ અરીસામાં જોવાનું શીખવે છે. “જે માફી માંગે છે, તે પહેલા પોતાની ભૂલ ઓળખે છે.” આથી આજનો સવાલ કદાચ આ નથી: “કોણે મારી સાથે શું કર્યું?” આજનો સવાલ છે: “મારી પાસે ગુસ્સો આવ્યો ત્યારે મેં શું કર્યું?” “મારી પાસે શક્તિ હતી ત્યારે મેં શું કર્યું?” “મારી પાસે બદલો લેવાની તક હતી ત્યારે મેં શું પસંદ કર્યું?” અને સૌથી મહત્વનું: “મારી પોતાની ભૂલ સામે મેં શું કર્યું?” કુરઆન આપણને સંપૂર્ણ માણસ બનવાનું વચન નથી આપતું. તે આપણને પાછા ફરવાનો રસ્તો બતાવે છે. ભૂલ પછી અલ્લાહ તરફ પાછા ફરવાનો. ગુસ્સા પછી સંયમ તરફ પાછા ફરવાનો. અન્યાય પછી સુધારા તરફ પાછા ફરવાનો. અને અહંકાર પછી સજદામાં પાછા ફરવાનો. આ જ મુત્તકીની ઓળખ છે. અને અલ્લાહ કહે છે: “તેમના બદલામાં તેમના રબ તરફથી માફી અને એવી જન્નત છે જેના નીચે નદીઓ વહે છે, જેમાં તેઓ સદાકાળ રહેશે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:136) તો કદાચ જન્નતનો રસ્તો આપણે જ્યાં વિચારીએ છીએ ત્યાંથી નહીં, પરંતુ રોજિંદા જીવનની નાની નાની ક્ષણોમાંથી પસાર થાય છે. જ્યારે ગુસ્સો આવે ત્યારે. જ્યારે પૈસા મળે ત્યારે. જ્યારે બદલો લેવાની તક મળે ત્યારે. અને જ્યારે પોતાની ભૂલ સામે ઊભા રહેવું પડે ત્યારે. અલ્લાહ આપણને એવો ઈમાન આપે કે બીજાની ભૂલ કરતાં પહેલાં પોતાની ભૂલ દેખાય. એવો સબર આપે કે ગુસ્સો આપણો માલિક ન બને. એવું દિલ આપે કે માફી નબળાઈ નહીં, ઇહસાન બને. અને એવી તૌબા આપે કે ભૂલ પછી આપણે અલ્લાહથી દૂર નહીં, પરંતુ વધુ નજીક થઈ જઈએ. આમીન. September 14 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૧ માણસની ઇબાદતની સાચી કસોટી: પૈસા, ગુસ્સો અને માફી એક માણસે પોતાના દિલને પૂછ્યું: “હું કેટલો સારો મુસ્લિમ છું?” દિલે તરત જવાબ ન આપ્યો. પછી દિલે ચાર પરિસ્થિતિઓ બતાવી. પહેલી પરિસ્થિતિ: જ્યારે પૈસા હાથમાં આવે ત્યારે તું કોણ છે? બીજી: જ્યારે કોઈ તને ગુસ્સે કરે ત્યારે તું કોણ છે? ત્રીજી: જ્યારે તારા હાથમાં કોઈને નુકસાન પહોંચાડવાની શક્તિ હોય ત્યારે તું શું કરે છે? અને ચોથી: જ્યારે તું પોતે ભૂલ કરે ત્યારે અલ્લાહ તરફ પાછો ફરે છે કે પોતાની ભૂલને સાચી સાબિત કરવા લાગે છે? સૂરા આલે ઇમરાન આપણને આ ચારેય જગ્યાએ માણસને ઓળખવાનું શીખવે છે. અલ્લાહ કહે છે: وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ “તમારા રબની માફી તરફ અને એવી જન્નત તરફ ઝડપથી આગળ વધો જેની પહોળાઈ આકાશો અને ધરતી જેટલી છે, જે મુત્તકીઓ માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:133) અહીં એક સુંદર વાત છે. અલ્લાહે કહ્યું નથી કે માત્ર વાતો કરનારાઓ જન્નત તરફ દોડે. તેમણે કહ્યું: માફી તરફ દોડો. અર્થાત્ સાચો મોમિન પોતાના નફ્સને ખેંચીને અલ્લાહ તરફ લઈ જાય છે. પછી અલ્લાહ મુત્તકીઓની ઓળખ આપે છે: الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ “જેઓ ખુશહાલી અને તંગી બંને સ્થિતિમાં ખર્ચ કરે છે, ગુસ્સાને કાબૂમાં રાખે છે અને લોકોને માફ કરે છે. અને અલ્લાહ મુહસિનોને પ્રેમ કરે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:134) ધ્યાન આપો. અલ્લાહે મોમિનની ઓળખ માત્ર નમાઝ, રોઝા અને ધાર્મિક દેખાવથી નથી બતાવી. અલ્લાહે પૈસા વખતે તેનો સ્વભાવ બતાવ્યો. ગુસ્સા વખતે તેનો સ્વભાવ બતાવ્યો. અને બદલો લેવાની તક મળે ત્યારે તેનો સ્વભાવ બતાવ્યો. સારી પરિસ્થિતિમાં દાન કરવું સરળ હોઈ શકે. પણ તંગી હોય અને છતાં અલ્લાહના રસ્તામાં આપવું — આ ઈમાનની કસોટી છે. કોઈ આપણું દિલ દુભાવે અને આપણે ગુસ્સે થઈએ — ગુસ્સો આવવો માનવ સ્વભાવ છે. પરંતુ ગુસ્સો આપણને જુલ્મ તરફ લઈ જાય નહીં, આ તક્વાની કસોટી છે. અને કોઈએ આપણને નુકસાન કર્યું હોય, છતાં આપણે બદલો લેવાની શક્તિ હોવા છતાં અલ્લાહ માટે પોતાને રોકીએ — આ ઇહસાન છે. માફીનો અર્થ જુલ્મને સાચું કહેવું નથી. માફીનો અર્થ અન્યાયને સ્વીકારી લેવું પણ નથી. માફીનો અર્થ એ છે કે પોતાના દિલને બદલો અને નફરતનો ગુલામ ન બનવા દેવું. પછી કુરઆન એક વધુ મોટો દરવાજો ખોલે છે. કારણ કે મોમિનનો અર્થ એ નથી કે તે ક્યારેય ભૂલ કરતો જ નથી. અલ્લાહ કહે છે: وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ “અને જ્યારે તેઓ કોઈ અશ્લીલ કાર્ય કરી બેસે અથવા પોતાના પર જુલ્મ કરે, ત્યારે તેઓ અલ્લાહને યાદ કરે છે અને પોતાના ગુનાની માફી માંગે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:135) આ છે કુરઆનની સુંદર સમજણ. સારો માણસ એ નથી જે ક્યારેય ભૂલ ન કરે. સારો માણસ એ છે જે ભૂલ થયા પછી અહંકારમાં ઊભો ન રહે. તે કહે: “હા, મારી ભૂલ થઈ.” “મારે અલ્લાહ પાસે પાછું ફરવું છે.” “મારે આ ભૂલ ફરીથી કરવી નથી.”આ પછી અલ્લાહ કહે છે કે તેઓ જાણતા હોવા છતાં પોતાની ભૂલ પર અડગ રહેતા નથી. અહીં એક મોટો સવાલ છે: આપણે જ્યારે ભૂલ કરીએ છીએ ત્યારે શું કરીએ છીએ? તૌબા કરીએ છીએ? કે પછી બહાના બનાવીએ છીએ? શું આપણે કહીએ છીએ: “બધા આવું જ કરે છે.” “મારી પરિસ્થિતિ એવી હતી.” “મારી પાસે બીજો રસ્તો નહોતો.” “મારી સાથે પણ તો અન્યાય થયો હતો.” ક્યારેક માણસ પાપ કરતાં પણ વધારે ખતરનાક વસ્તુ કરે છે. તે પોતાના પાપને યોગ્ય સાબિત કરવા લાગે છે. અને ત્યાંથી તૌબાનો દરવાજો બંધ થવા લાગે છે. કુરઆન આપણને બીજું જ શીખવે છે: ભૂલ થઈ? અલ્લાહને યાદ કરો. અન્યાય થયો? અલ્લાહ તરફ પાછા ફરો. ગુસ્સો આવ્યો? પોતાને રોકો. પૈસા મળ્યા? અલ્લાહને યાદ રાખો. માફ કરવાની તક મળી? નફ્સને નહીં, અલ્લાહની ખુશીને પસંદ કરો. આથી માણસની સાચી ઇબાદતનો એક અરીસો છે: તે નમાઝમાં કેવો છે એ મહત્વનું છે. પરંતુ નમાઝ પછી લોકો સાથે કેવો છે એ પણ મહત્વનું છે. મસ્જિદમાં તેનું કપાળ જમીન પર જાય છે. પરંતુ શું તેનો અહંકાર પણ જમીન પર આવે છે? હાથમાં તસ્બીહ છે. પરંતુ શું તેની જીભથી લોકો સુરક્ષિત છે? કુરઆન હાથમાં છે. પરંતુ શું કુરઆનના અખલાક તેના જીવનમાં પણ દેખાય છે? સૂરા આલે ઇમરાન આપણને યાદ અપાવે છે: અલ્લાહની નજીક જવાનો રસ્તો માત્ર શબ્દોમાંથી પસાર થતો નથી. તે આપણા પૈસામાંથી પસાર થાય છે. આપણા ગુસ્સામાંથી પસાર થાય છે. આપણી માફીમાંથી પસાર થાય છે. અને આપણી તૌબામાંથી પસાર થાય છે. કોઈ માણસ કેટલો મોટો ધાર્મિક દેખાય છે તેનાથી પહેલાં આ જોવું જોઈએ: શું તેના કારણે લોકો સુરક્ષિત છે? શું તેના હાથથી ભલાઈ થાય છે? શું તેના ગુસ્સા પર તેનો કાબૂ છે? શું તે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી શકે છે? શું તે માફ કરી શકે છે? અને શું તે ભૂલ થયા પછી અલ્લાહ તરફ પાછો ફરી શકે છે? આ જ છે મુહસિન બનવાનો રસ્તો. અલ્લાહ અંતમાં કહે છે: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ “અને અલ્લાહ મુહસિનોને પ્રેમ કરે છે.” (સૂરા આલે ઇમરાન 3:134) અલ્લાહ આપણને એવી ઇબાદત આપે જે આપણા અખલાકમાં દેખાય. એવું ઈમાન આપે જે મુશ્કેલીમાં પણ ટકી રહે. એવું દિલ આપે જે ગુસ્સામાં પણ હદ ન વટાવે. એવું દિલ આપે જે માફ કરી શકે. અને એવી તૌબા આપે કે ભૂલ થયા પછી આપણે અલ્લાહથી દૂર નહીં, પરંતુ વધુ નજીક થઈ જઈએ. આમીન. September 13 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૪૦ સત્ય સામેનો સૌથી મોટો પડદો : અજ્ઞાન કે અહંકાર? એક માણસ અલ્લાહ પાસે ફરિયાદ લઈને ગયો. તેણે કહ્યું: “યા અલ્લાહ, મને સત્ય દેખાતું નથી.” જવાબ આવ્યો: “તારી આંખો બંધ છે?” માણસે કહ્યું: “ના.” ફરી સવાલ થયો: “તારા કાન બંધ છે?” તેણે કહ્યું: “ના.” પછી સવાલ આવ્યો: “તો પછી કદાચ તારી આંખો અને કાન નહીં, તારો અહંકાર બંધ છે.” આ છે માણસની સૌથી મુશ્કેલ બીમારી. અજ્ઞાન માણસને કહે છે: “મને ખબર નથી.” પરંતુ અહંકાર માણસને કહે છે: “મને બધું ખબર છે.” અજ્ઞાનને જ્ઞાનથી દૂર કરી શકાય છે. પરંતુ અહંકારને જ્ઞાન પણ નમાવી શકતું નથી. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ વારંવાર માણસને વિચારવા, સમજવા અને સત્ય સ્વીકારવા તરફ બોલાવે છે. પરંતુ સત્ય સાંભળવું અને સત્ય સ્વીકારવું બે અલગ બાબતો છે. કોઈ માણસને સત્ય ખબર નથી. તેને સમજાવો. તે શીખી શકે છે. પરંતુ કોઈ માણસને સત્ય ખબર પડી ગઈ છે અને હવે તે માત્ર એટલા માટે સ્વીકારતો નથી કે: “જો હું આ સ્વીકારીશ તો મારી જૂની માન્યતા ખોટી સાબિત થશે.” અહીં સમસ્યા જ્ઞાનની નથી. અહીં સમસ્યા અહંકારની છે. માણસ ક્યારેક સત્ય કરતાં પોતાની ઓળખને વધારે પ્રેમ કરવા લાગે છે. “આ મારી માન્યતા છે.” “આ અમારા લોકોની રીત છે.” “અમારા મોટા લોકો આવું કહે છે.” “અમારા સમાજમાં હંમેશાં આવું જ થયું છે.” “જો આ ખોટું હશે તો અત્યાર સુધી બધા ખોટા હતા?” આ પ્રશ્નો ક્યારેક સત્ય શોધવા માટે નથી પૂછાતા. આ પ્રશ્નો પોતાની જૂની સ્થિતિ બચાવવા માટે પૂછાય છે. અહીંથી અંધ અનુસરણ શરૂ થાય છે. અને કુરઆન માણસને એક મહત્વપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપે છે: તમે તમારા રબ તરફથી જે ઉતારવામાં આવ્યું છે તેનું અનુસરણ કરો. સૂરા અલ-આરાફ 7:3 સવાલ એ નથી કે કોણે કહ્યું. સવાલ એ છે કે અલ્લાહે શું કહ્યું? સવાલ એ નથી કે કેટલા લોકો માને છે. સવાલ એ છે કે હક શું છે? સવાલ એ નથી કે આ વાત જૂની છે કે નવી. સવાલ એ છે કે તે સાચી છે કે નહીં? આ તફાવત સમજવો ખૂબ જ જરૂરી છે. પરંપરા હંમેશાં ખોટી નથી. પરંતુ પરંપરા હોવાને કારણે કોઈ વાત આપોઆપ સત્ય બની જતી નથી. લોકોની સંખ્યા પણ સત્યનો પુરાવો નથી. અને કોઈ વ્યક્તિનું મોટું નામ પણ સત્યનો પુરાવો નથી. માણસ મોટો હોઈ શકે. આલિમ હોઈ શકે. વક્તા હોઈ શકે. નેતા હોઈ શકે. લોકપ્રિય હોઈ શકે. પરંતુ તે અલ્લાહ નથી.એટલે મોમિન માટે વ્યક્તિ કરતાં હક મોટું હોવું જોઈએ. આ વાત સ્વીકારવી સહેલી નથી. કારણ કે જ્યારે આપણે કોઈ વ્યક્તિને ખૂબ ઊંચું સ્થાન આપી દઈએ છીએ ત્યારે તેની વાતની તપાસ કરવી આપણને અપમાન જેવી લાગે છે. અને જ્યારે કોઈ પોતાની વાતની તપાસને પોતાની વિરુદ્ધ હુમલો માને છે ત્યારે સત્યનો દરવાજો ધીમે ધીમે બંધ થવા લાગે છે. અહીંથી એક ખૂબ જ ખતરનાક સ્થિતિ ઊભી થાય છે: “મને સત્ય જોઈએ છે, પરંતુ એવું સત્ય જોઈએ છે જે મારી વાતને ખોટી ન પાડે.” આ સત્યની શોધ નથી. આ પોતાની માન્યતાની રક્ષા છે. સાચો મોમિન અલગ હોય છે. તે કહે છે: “જો મારી વાત ખોટી છે તો મને સુધારો.” “જો મારી સમજ અધૂરી છે તો મને શીખવો.” “જો મારી માન્યતા કુરઆન સામે જાય છે તો મારી માન્યતા છોડવાની હિંમત આપો.” આ નમ્રતા છે. અને નમ્રતા ઈમાનનો સુંદર અખલાક છે. ઉહુદમાં પણ સમસ્યા માત્ર બહારના દુશ્મનની નહોતી. કેટલાક લોકોની અંદરની ઇચ્છાઓ બહાર આવી. કોઈએ આદેશની સામે પોતાની પસંદગી કરી. કોઈએ દુન્યવી લાભ જોયો. કોઈ ગભરાઈ ગયો. અર્થાત્ પરીક્ષા માણસની અંદર જે છુપાયેલું હોય તેને બહાર લાવે છે. આજે પણ એવું જ છે. જ્યારે સત્ય આપણને ફાયદો આપે ત્યારે તેને સ્વીકારવું સરળ છે. પરંતુ જ્યારે સત્ય આપણો ફાયદો છીનવી લે ત્યારે? ત્યારે સાચી કસોટી શરૂ થાય છે. જો કોઈ વાતથી મારી આવકને નુકસાન થાય તો શું હું સત્ય સ્વીકારીશ? જો કોઈ વાતથી મારી પ્રતિષ્ઠા ઘટે તો શું હું સત્ય સ્વીકારીશ? જો કોઈ વાતથી મારા પોતાના લોકો મારી સામે થઈ જાય તો શું હું સત્ય સ્વીકારીશ? જો મારી વર્ષોની માન્યતા ખોટી સાબિત થાય તો શું હું કહું: “અલહમ્દુલિલ્લાહ, હવે મને સાચી વાત સમજાઈ.” આ વાક્ય બોલવાની હિંમત બહુ ઓછી હોય છે. પરંતુ કદાચ આ જ હિંમત માણસને અલ્લાહની નજીક લઈ જાય છે. કુરઆનનો હેતુ આપણને દરેક ચર્ચામાં જીતાડવાનો નથી. કુરઆનનો હેતુ આપણને હક સામે નમાવવાનો છે. આ બંને વચ્ચે ખૂબ મોટો ફરક છે. ચર્ચામાં જીતનાર માણસ કદાચ પોતાના નફ્સને ખુશ કરે. પરંતુ સત્ય સામે નમનાર માણસ પોતાના રબને રાજી કરવાનો રસ્તો શોધે છે. એટલે જ્યારે કોઈ તમારી માન્યતા પર સવાલ કરે ત્યારે તરત ગુસ્સે ન થાઓ. પહેલા તપાસો. કદાચ સામેનો માણસ ખોટો હોય. પણ કદાચ તેની વાતમાં એવી કોઈ વસ્તુ હોય જે તમને પહેલાં દેખાઈ જ નહોતી. મોમિનને સત્યથી ડરવો નહીં જોઈએ. મોમિનને ખોટું સાબિત થવાથી ડરવું નહીં જોઈએ. મોમિનને માત્ર એક વસ્તુથી ડરવું જોઈએ: સત્ય સમજાઈ ગયા પછી પણ અહંકારને કારણે તેને ન સ્વીકારવું. આજે પોતાના દિલને એક પ્રશ્ન પૂછીએ: “જો અલ્લાહનું સત્ય મારી પોતાની માન્યતા સામે ઊભું થાય તો હું કોની બાજુ લઈશ?” જો જવાબ છે: “અલ્લાહના કલામની.” તો પછી આપણે સાચી દિશામાં છીએ. કારણ કે ઈમાનનો અર્થ માત્ર “હું માનું છું” નથી. ઈમાનનો એક અર્થ એ પણ છે: “જ્યારે હક મારી સામે સ્પષ્ટ થાય ત્યારે હું તેના આગળ નમી જાઉં.” આ જ નમ્રતા છે. આ જ તૌબા માટેનો દરવાજો છે. આ જ જ્ઞાનની શરૂઆત છે. અને કદાચ આ જ સત્યની શોધનો સાચો માર્ગ છે. અલ્લાહ આપણને અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ લઈ જાય. અહંકારમાંથી નમ્રતા તરફ લઈ જાય. અંધ અનુસરણમાંથી સમજણ તરફ લઈ જાય. અને જ્યારે સત્ય અમારી સામે આવે ત્યારે તેને ઓળખવાની અને સ્વીકારવાની હિંમત આપે. આમીન. September 12 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૯ ઈમાનની પરીક્ષા : જ્યારે શબ્દો નહીં, પસંદગી બોલે છે એક માણસે પોતાના દિલને પૂછ્યું: “હું મોમિન છું કે નહીં?” દિલે જવાબ આપ્યો: “હા.” માણસે ફરી પૂછ્યું: “કેવી રીતે ખબર પડે?” દિલ થોડું મૌન રહ્યું. પછી એક અવાજ આવ્યો: “જ્યારે તારી સામે બે રસ્તા હશે, ત્યારે તું કયો પસંદ કરે છે એ જોઈ લે.” માણસે પૂછ્યું: “એટલું જ?” જવાબ આવ્યો: “ના. જ્યારે સત્ય અને તારો ફાયદો એકબીજાની સામે ઊભા રહેશે, ત્યારે તું શું પસંદ કરે છે એ જો. જ્યારે અલ્લાહની આજ્ઞા અને તારી ઇચ્છા વચ્ચે સંઘર્ષ થશે, ત્યારે તું શું પસંદ કરે છે એ જો. જ્યારે લોકો તારી પ્રશંસા કરશે પરંતુ તું જાણતો હશે કે તું ખોટો છે, ત્યારે તું શું પસંદ કરે છે એ જો. અને જ્યારે સત્ય બોલવાથી તું એકલો પડી જઈશ, ત્યારે તું કઈ બાજુ ઊભો રહે છે એ જો.” આ જ ઈમાનની પરીક્ષા છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં અલ્લાહ એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સવાલ પૂછે છે: “શું તમે સમજ્યા હતા કે તમે જન્નતમાં પ્રવેશી જશો, જ્યારે અલ્લાહે હજી સુધી એ લોકોને પ્રગટ કર્યા નથી જેમણે જિહાદ કર્યો અને સબર કર્યો?” સૂરા આલે ઇમરાન 3:142 આ આયત આપણને એક મોટી ગેરસમજથી બહાર કાઢે છે. માત્ર કહેવું: “હું ઈમાનવાળો છું.” એ પૂરતું નથી. ઈમાન જીવનમાં દેખાવું જોઈએ. સબર આવે ત્યારે દેખાવું જોઈએ. મુશ્કેલી આવે ત્યારે દેખાવું જોઈએ. લાલચ આવે ત્યારે દેખાવું જોઈએ. અન્યાય સામે ઊભા રહેવાનું હોય ત્યારે દેખાવું જોઈએ. અને પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાની હોય ત્યારે પણ દેખાવું જોઈએ. કલ્પના કરો કે બે માણસો છે. બન્ને કહે છે: “અમે અલ્લાહને માનીએ છીએ.” પહેલા માણસને સત્ય બોલવાથી પૈસાનું નુકસાન થાય છે. તે સત્ય છોડી દે છે. બીજા માણસને સત્ય બોલવાથી નુકસાન થાય છે. છતાં તે સત્ય પર રહે છે. બન્નેના શબ્દો એકસરખા હતા. પરંતુ પરીક્ષાએ બંનેના ઈમાનની હકીકત અલગ કરી દીધી. ફરી બે માણસો. બન્ને કહે છે: “અમે અલ્લાહથી ડરીએ છીએ.” પહેલા માણસ પાસે કોઈ જોઈ રહ્યું નથી. તેને હરામ કમાણી કરવાની તક મળે છે. તે વિચારે છે: “કોઈને ખબર નહીં પડે.” બીજો માણસ પણ એકલો છે. પરંતુ તે કહે છે: “લોકોને ખબર નહીં પડે, અલ્લાહને તો ખબર છે.” અહીં પણ પરીક્ષાએ બંને વચ્ચેનો ફરક બતાવી દીધો. ઈમાન ઘણી વખત મસ્જિદમાં બોલાયેલા શબ્દોથી નહીં, પરંતુ એકાંતમાં લેવાયેલા નિર્ણયોથી ઓળખાય છે. અને આ વાત માત્ર વ્યક્તિ માટે નથી. સમાજ માટે પણ છે. કોઈ સમાજ કહે: “અમે દીનવાળા છીએ.” પરંતુ જો તેમાં નબળા માણસ સાથે અન્યાય થાય, ગરીબનું હક ખવાય, સવાલ પૂછનારને દબાવવામાં આવે, પૈસાવાળાને અલગ ન્યાય મળે, અને શક્તિશાળી વ્યક્તિને તેની ભૂલ માટે માફ કરવામાં આવે, તો માત્ર દીનના નામથી સમાજ ન્યાયી બની જતો નથી. કુરઆન આપણને નામ કરતાં અમલ તરફ જુએ છે.દેખાવ કરતાં હકીકત તરફ જુએ છે. દાવા કરતાં પરીક્ષા તરફ જુએ છે. ઉહુદમાં પણ આ જ થયું. જ્યારે બધું અનુકૂળ હતું ત્યારે દરેક વ્યક્તિને વિશ્વાસ હતો. પરંતુ જ્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ, ત્યારે કેટલાકની કમજોરી બહાર આવી. કોઈએ આજ્ઞા છોડી. કોઈએ દુન્યવી લાભ તરફ જોયું. કોઈ ડરી ગયો. કોઈ પાછો હટી ગયો. અને કેટલાક એવા પણ રહ્યા જેઓ અલ્લાહ અને રસૂલ પર અડગ રહ્યા. એટલે ઉહુદ માત્ર યુદ્ધ નહોતું. તે એક પરીક્ષા હતી. કોણ ખરેખર અડગ છે? કોણ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બદલાય છે? કોણ સત્યને ત્યારે પકડે છે જ્યારે સત્ય તેને ફાયદો આપે? અને કોણ સત્યને ત્યારે પણ પકડે છે જ્યારે સત્ય તેની સામે કિંમત માંગે? આજે આપણે પણ એક નાનું પ્રયોગ કરી શકીએ. આપણે પોતાના વિશે મોટા દાવા કરવાનું થોડા સમય માટે બંધ કરીએ. અને પોતાની પસંદગીઓ જોવાનું શરૂ કરીએ. જ્યારે ગુસ્સો આવે ત્યારે હું શું કરું છું? જ્યારે પૈસા સામે આવે ત્યારે હું શું કરું છું? જ્યારે કોઈ મારી ટીકા કરે ત્યારે હું શું કરું છું? જ્યારે મારી ભૂલ સાબિત થાય ત્યારે હું શું કરું છું? જ્યારે કોઈ નબળો માણસ મારી સામે હોય ત્યારે હું શું કરું છું? જ્યારે કોઈ શક્તિશાળી માણસ મારી સામે હોય ત્યારે હું શું કરું છું? અને સૌથી મોટો સવાલ: શું હું સત્યને સત્ય હોવાથી સ્વીકારું છું, કે પછી સત્ય કોણ બોલે છે એ જોઈને નક્કી કરું છું? જો મારી પસંદગી સત્ય પ્રમાણે બદલાય છે, તો મારી પાસે વિચાર છે. જો મારી પસંદગી માત્ર વ્યક્તિ પ્રમાણે બદલાય છે, તો કદાચ હું હજી વ્યક્તિને અનુસરી રહ્યો છું, સત્યને નહીં. આથી કુરઆન આપણને અંધ અનુસરણથી બહાર કાઢે છે. તે આપણને વિચારવાનું શીખવે છે. તપાસવાનું શીખવે છે. પોતાની જાતને પણ તપાસવાનું શીખવે છે. અને પરીક્ષાથી ડરવાનું નહીં, પરંતુ તેને પોતાની હકીકત સમજવાની તક તરીકે જોવાનું શીખવે છે. અહીં એક સુંદર વાત સમજવાની છે. પરીક્ષા એટલે અલ્લાહ આપણને છોડવા માંગે છે એવું નથી. ઘણી વખત પરીક્ષા આપણને આપણી અંદરની એવી વસ્તુ બતાવે છે જે સુખના સમયમાં આપણને દેખાતી જ નથી. સોનું આગમાં જાય ત્યારે સોનું બનતું નથી. તેની અંદરની શુદ્ધતા બહાર આવે છે. એ જ રીતે મુશ્કેલી ઈમાન બનાવતી નથી. મુશ્કેલી ઘણી વખત ઈમાનની હકીકત બહાર લાવે છે. એટલે મુશ્કેલી આવે ત્યારે તરત પૂછશો નહીં: “મારી સાથે જ કેમ?” ક્યારેક બીજો સવાલ વધુ ઉપયોગી હોય છે: “આ પરિસ્થિતિ દ્વારા અલ્લાહ મને શું શીખવી રહ્યો છે?” કદાચ સબર. કદાચ તૌબા. કદાચ પોતાની ભૂલ. કદાચ કોઈ ખોટા સંબંધથી મુક્તિ. કદાચ દુનિયા કરતાં આખિરતને પ્રાથમિકતા. કદાચ પોતાના નફ્સને ઓળખવાનો પાઠ. અને કદાચ સૌથી મહત્વનું: “મારો ભરોસો ખરેખર અલ્લાહ પર છે કે માત્ર પરિસ્થિતિ સારી હોય ત્યાં સુધી?” ઉહુદનો પાઠ આપણને કહે છે: જ્યારે બધું તમારા પ્રમાણે ચાલે ત્યારે મોમિન બનવું સરળ છે. જ્યારે બધું તમારા વિરુદ્ધ જાય ત્યારે પણ અલ્લાહને પકડી રાખવું — ત્યાં ઈમાનની ઊંડાઈ દેખાય છે. એટલે આજે પોતાને “મોમિન” કહેવા કરતાં એક પ્રશ્ન પૂછીએ: “મારી આગલી કસોટીમાં મારી પસંદગી શું હશે?” કારણ કે કદાચ ઈમાનનો સૌથી સાચો પરિચય આપણા શબ્દોમાં નહીં, આપણી આગલી પસંદગીમાં છુપાયેલો છે. અલ્લાહ આપણને એવી પરીક્ષાઓમાં સબર આપે જેમાંથી આપણું ઈમાન વધુ મજબૂત બને. અમને સત્યને ઓળખવાની સમજ આપે. સત્ય સ્વીકારવાની નમ્રતા આપે. અને સત્ય પર અડગ રહેવાની હિંમત આપે. આમીન. September 11 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૮ મુશ્કેલીનો અરીસો : જ્યારે સમય બતાવે કે કોણ ખરેખર સાથે છે સુખના સમયમાં માણસની આસપાસ ભીડ હોય છે. દરવાજો ખોલો તો લોકો. મદદ માગો તો લોકો. વખાણ કરો તો લોકો. સફળતા મળે તો લોકો. પરંતુ મુશ્કેલી આવે ત્યારે એ જ ભીડ ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગે છે. કેટલાક દૂર થઈ જાય છે. કેટલાક મૌન થઈ જાય છે. કેટલાક દોષ આપવાનું શરૂ કરે છે. અને કેટલાક એવા પણ હોય છે જે મુશ્કેલીમાં પહેલાં કરતાં વધારે મજબૂતીથી તમારી સાથે ઊભા રહે છે. તો પછી મુશ્કેલી ખરાબ છે? હંમેશા નહીં. ક્યારેક મુશ્કેલી અરીસો હોય છે. એ માણસનો ચહેરો નહીં, તેનું સાચું સ્વરૂપ બતાવે છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં ઉહુદ પછી અલ્લાહે મોમિનોને એક મોટી હકીકત સમજાવી. અલ્લાહ કહે છે કે આ પરિસ્થિતિઓ એટલા માટે પણ આવી કે અલ્લાહ મોમિનોને ઓળખી કાઢે અને તેમના દિલની સ્થિતિને સ્પષ્ટ કરે. સૂરા આલે ઇમરાન 3:179 અહીં “ઓળખી કાઢે”નો અર્થ એ નથી કે અલ્લાહને પહેલેથી ખબર નહોતી. અલ્લાહ બધું જાણે છે. પરંતુ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ દ્વારા જે સત્ય દિલમાં છુપાયેલું હોય છે તે દુનિયા સામે પ્રગટ થાય છે. સુખમાં દરેક માણસ સારો દેખાઈ શકે. પરંતુ પરીક્ષા આવે ત્યારે ઈમાનની હકીકત દેખાય છે. જ્યારે પૈસા ઓછા થાય ત્યારે માણસની પ્રાથમિકતા દેખાય છે. જ્યારે સત્તા જાય ત્યારે માણસનો અહંકાર દેખાય છે. જ્યારે લોકો વિરોધ કરે ત્યારે માણસની સત્ય પ્રત્યેની વફાદારી દેખાય છે. અને જ્યારે કોઈ લાભ ન રહે ત્યારે સંબંધોની હકીકત દેખાય છે. આ જ ઉહુદનો એક ઊંડો પાઠ છે. પરંતુ અહીં એક વધુ રસપ્રદ વાત છે. અલ્લાહે મોમિનોને મુશ્કેલીમાંથી પસાર કર્યા પછી તેમને નિરાશ થવા દીધા નહીં. તેમને ફરી સમજાવ્યું કે સત્યનો માર્ગ માત્ર પરિણામથી નક્કી થતો નથી. ક્યારેક તમે સાચા હોવા છતાં મુશ્કેલીમાં આવી શકો છો. ક્યારેક તમે સારા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં નિષ્ફળ થઈ શકો છો. ક્યારેક તમે અલ્લાહની આજ્ઞા પાળતા હોવા છતાં લોકો તમને ખોટા સાબિત કરવાનો પ્રયત્ન કરશે. એટલે માત્ર એક જ માપદંડ રાખવો: “મને ફાયદો થયો કે નુકસાન?” આ મોમિનનું સંપૂર્ણ માપદંડ નથી. મોમિનનો પ્રશ્ન છે: “અલ્લાહ મારી પાસેથી શું ઈચ્છે છે?” ઉહુદમાં નુકસાન થયું. પરંતુ તે નુકસાનમાંથી શિક્ષણ પણ મળ્યું. ભૂલ બહાર આવી. નબળાઈ બહાર આવી. આજ્ઞાપાલનની કિંમત સમજાઈ. નેતૃત્વનો અર્થ સમજાયો. અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ: મોમિનોને સમજાયું કે જીત માત્ર સંખ્યાથી નથી આવતી. અને હાર માત્ર દુશ્મનની શક્તિથી નથી આવતી. અલ્લાહ કહે છે: “જો તમને ઘા લાગ્યો છે, તો બીજા લોકોને પણ એવો જ ઘા લાગ્યો છે. અને અમે આ દિવસોને લોકો વચ્ચે ફેરવતા રહીએ છીએ.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:140 આ આયત જીવન માટે પણ અદ્ભુત છે. એક દિવસ તમારો હોય છે. બીજો દિવસ કોઈ બીજાનો. એક દિવસ વેપારમાં નફો. બીજા દિવસે નુકસાન. એક દિવસ લોકો વખાણ કરે. બીજા દિવસે ટીકા કરે. એક દિવસ તમે શક્તિશાળી. બીજા દિવસે તમે સહાયની જરૂરિયાતમાં. દુનિયા સતત બદલાય છે. એટલે દુનિયાની કોઈ પણ સ્થિતિને કાયમી સમજવી ભૂલ છે. સત્તા કાયમી નથી. સંપત્તિ કાયમી નથી. લોકોની લોકપ્રિયતા કાયમી નથી.ભીડ કાયમી નથી. અને માણસનું પોતાનું જીવન પણ કાયમી નથી. તો પછી કાયમી શું છે? અલ્લાહ. અને અલ્લાહ સાથેનો સંબંધ. આ સમજણ માણસને દુનિયાના ઉતાર-ચઢાવમાં સંતુલિત રાખે છે. સફળતા આવે તો અહંકાર નહીં. નુકસાન આવે તો નિરાશા નહીં. વખાણ મળે તો પોતાને મહાન ન માનવું. ટીકા થાય તો સત્ય છોડવું નહીં. આ છે મોમિનની સ્થિરતા. પરંતુ ઉહુદનો એક બીજો સવાલ પણ છે. જો મુશ્કેલી માણસને પરખે છે, તો આપણે મુશ્કેલીમાં બીજાને કેવી રીતે જોવું જોઈએ? કોઈ માણસ મુશ્કેલીમાં પડી ગયો હોય ત્યારે તરત એવું ન કહીએ: “આ તો તેની પોતાની ભૂલ છે.” કદાચ તેની ભૂલ હોય. કદાચ પરીક્ષા હોય. કદાચ બંને હોય. અલ્લાહ સિવાય કોઈ માણસ અંતિમ હકીકત જાણતો નથી. આથી મોમિન બીજાના દુઃખમાં મજાક નહીં કરે. મોમિન બીજાની નિષ્ફળતાને પોતાની જીત નહીં બનાવે. મોમિન કહે: “અલ્લાહ મને પણ બચાવે અને તેને પણ હિદાયત આપે.” આ રહેમત છે. આ અખલાક છે. અને આ જ સૂરા આલે ઇમરાનના અગાઉના પાઠ સાથે જોડાય છે: માફી. નરમાઈ. સલાહ. તવક્કુલ. અને હવે: બીજાની પરિસ્થિતિમાં ન્યાય. ક્યારેક માણસ કોઈ વ્યક્તિને તેના ખરાબ સમયથી ઓળખે છે. પરંતુ અલ્લાહ માણસને તેના આખા જીવનથી જુએ છે. આજે જે પડી ગયો છે તે કાલે ઊભો થઈ શકે છે. આજે જે ભૂલ કરે છે તે કાલે તૌબા કરી શકે છે. આજે જે નબળો છે તે કાલે સત્ય માટે મજબૂત બની શકે છે. એટલે કોઈની એક ક્ષણને તેની આખી ઓળખ ન બનાવો. અને પોતાની એક સફળતાને પોતાની મહાનતા ન માનો. કારણ કે દિવસો બદલાય છે. ઉહુદ આપણને એક ખૂબ જ કડવો પરંતુ સુંદર સવાલ પૂછે છે: જો તમારી પાસે સત્તા નહીં રહે, પૈસા નહીં રહે, લોકોની ભીડ નહીં રહે, તમારા પક્ષમાં બોલનાર કોઈ નહીં રહે, તો શું તમારું ઈમાન હજી પણ તમારી સાથે રહેશે? જો જવાબ “હા” છે, તો તમે દુનિયા કરતાં અલ્લાહ સાથે વધારે જોડાયેલા છો. અને જો જવાબ “મને ખબર નથી” છે, તો આ પ્રશ્નથી ડરશો નહીં. કદાચ આ જ પ્રશ્ન તમારી અંદર સુધારાની શરૂઆત બની શકે છે. મુશ્કેલી હંમેશા આપણને હરાવવા નથી આવતી. ક્યારેક તે આપણને બતાવવા આવે છે કે આપણે ખરેખર કોણ છીએ. અને કદાચ આ કારણે જ કુરઆન મુશ્કેલીમાંથી પસાર થનાર મોમિનને કહે છે: નબળા ન પડો. ગમગીન ન થાઓ. જો તમે મોમિન છો તો તમે જ ઊંચા રહેશો. સૂરા આલે ઇમરાન 3:139 આ ઊંચાઈ દુનિયાની સત્તાની ઊંચાઈ નથી. આ દિલની ઊંચાઈ છે. અલ્લાહ પર વિશ્વાસની ઊંચાઈ. સત્ય પર અડગ રહેવાની ઊંચાઈ. અને મુશ્કેલીમાં પણ અલ્લાહને ન છોડવાની ઊંચાઈ. અલ્લાહ આપણને એવી સમજ આપે કે મુશ્કેલીમાં બીજાને દોષ આપતા પહેલાં પોતાની જાતને તપાસીએ. સફળતામાં અહંકાર કરતા પહેલાં અલ્લાહનો શુક્ર કરીએ. અને જીવનના દરેક બદલાતા દિવસમાં પોતાના રબ સાથેનો સંબંધ મજબૂત રાખીએ. આમીન. September 10 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૭ મોમિનના દિલની અદાલત : ઉહુદ પછી આરોપી કોણ હતું? કલ્પના કરો કે ઉહુદની લડાઈ પૂરી થઈ ગઈ છે. મેદાન શાંત છે. તલવારો શાંત થઈ ગઈ છે. ઘાયલો સારવાર લઈ રહ્યા છે. અને હવે એક બીજી અદાલત શરૂ થાય છે. આ અદાલત કોઈ શહેરમાં નથી. કોઈ કાઝી સામે નથી. કોઈ સૈનિક સામે નથી. આ અદાલત માણસના પોતાના દિલમાં છે. અહીં એક જ સવાલ છે: “આજે જે થયું તેમાં મારી ભૂલ ક્યાં હતી?” આ સવાલથી ભાગવું સહેલું છે. કારણ કે માણસને પોતાની ભૂલ કરતાં બીજાની ભૂલ જોવી વધારે ગમે છે. ઉહુદ પછી પણ એક સવાલ ઊભો થયો: “આ બધું અમારી સાથે કેમ થયું?” કુરઆન જવાબ આપે છે: “કહો, આ તમારાથી જ થયું.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:165 અહીં કુરઆન કોઈને તોડવા માટે જવાબદારી નથી આપતું. કુરઆન માણસને જગાડવા માટે જવાબદારી આપે છે. કારણ કે જ્યાં સુધી માણસ કહે છે: “બધા દોષી છે, હું નહીં.” ત્યાં સુધી સુધારાનો દરવાજો બંધ રહે છે. પરંતુ જે દિવસે માણસ કહે છે: “ચાલો, પહેલાં મારી જાતને તપાસું.” એ દિવસે બદલાવ શરૂ થાય છે. આજે આપણા જીવનમાં પણ આવી જ અદાલત જોઈએ. કોઈ નિર્ણય ખોટો ગયો? પહેલો પ્રશ્ન: બીજાએ મને નુકસાન કેમ કર્યું? એના પહેલાં બીજો પ્રશ્ન: મેં ક્યાં ખોટો નિર્ણય લીધો? કોઈ સંબંધ તૂટી ગયો? પહેલો પ્રશ્ન: સામેવાળાએ મારી કદર કેમ ન કરી? એના પહેલાં: શું મારી અંદર અહંકાર હતો? દીનની બાબતમાં મતભેદ થયો? પહેલો પ્રશ્ન: મારી સામે કોણ છે? એના પહેલાં: શું હું સત્ય શોધી રહ્યો છું કે માત્ર મારી વાત સાચી સાબિત કરવા માંગું છું? આ છે મોમિનની અંદરની અદાલત. અહીં ન્યાયાધીશ પણ આપણે છીએ. અને આરોપી પણ આપણે જ. પરંતુ આ અદાલતનો સૌથી મોટો પુરાવો કુરઆન છે. કુરઆન આપણને અરીસો આપે છે. અને અરીસાનું કામ આપણને સુંદર દેખાડવાનું નથી. અરીસાનું કામ સાચું દેખાડવાનું છે. ઉહુદમાં કેટલાક લોકો માટે દુન્યવી લાભનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. અલ્લાહે તેમની નબળાઈ છુપાવી નહીં. અલ્લાહે બતાવ્યું કે જ્યારે તમારી નજર દુન્યવી વસ્તુ તરફ ગઈ, ત્યારે તમારી કતાર નબળી પડી. સૂરા આલે ઇમરાન 3:152 અહીંથી એક અત્યંત આધુનિક સવાલ ઊભો થાય છે: આજે આપણો “ઉહુદનો લાભ” શું છે? કદાચ પૈસા. કદાચ સત્તા. કદાચ હોદ્દો. કદાચ સમાજમાં પ્રતિષ્ઠા. કદાચ લોકોના વખાણ. કદાચ કોઈ વ્યક્તિને ખુશ રાખવાની ઇચ્છા. કદાચ પોતાની વાત સાચી સાબિત કરવાની જિદ્દ. અને કદાચ સૌથી ખતરનાક વસ્તુ: “લોકો મારા વિશે શું વિચારશે?” માણસ ક્યારેક સત્ય જાણતો હોવા છતાં તેને છોડે છે. કારણ કે સત્ય મોંઘું પડે છે. જૂઠું સસ્તુ પડે છે. સત્ય બોલશો તો કોઈ નારાજ થશે. જૂઠું બોલશો તો બધું શાંત રહેશે. સત્ય સ્વીકારશો તો અહંકાર તૂટશે. જૂઠું પકડી રાખશો તો પોતાનું મહત્વ બચી રહેશે.પરંતુ કુરઆનનો રસ્તો માણસને પૂછે છે: “તને લોકોનું સન્માન જોઈએ છે કે અલ્લાહની રઝા?” આ જ દિલની અદાલતનો અંતિમ પ્રશ્ન છે. અને પછી અલ્લાહ એક અદ્ભુત વાત કહે છે: “નબળા ન પડો અને ગમગીન ન થાઓ; જો તમે મોમિન છો તો તમે જ ઊંચા રહેશો.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:139 આ આયત ઉહુદના ઘાયલ દિલ પર મરહમ જેવી છે. અલ્લાહ એમ નથી કહેતો: “તમારી સાથે કંઈ થયું જ નથી.” અલ્લાહ એમ પણ નથી કહેતો: “તમે ક્યારેય ભૂલ કરી નથી.” પરંતુ અલ્લાહ કહે છે: “નબળા ન પડો.” અર્થાત્: ભૂલ થઈ? સુધારો. નુકસાન થયું? સબર કરો. પડી ગયા? ઊભા થાઓ. પરાજય આવ્યો? તેમાંથી પાઠ લો. પરંતુ પોતાની અંદરથી આશા મરી જવા ન દો. આ ખૂબ મહત્વની વાત છે. મોમિન ભૂલ પછી તૂટી જતો નથી. મોમિન ભૂલ પછી બદલાય છે. મોમિન નિષ્ફળતા પછી પોતાને સમાપ્ત માનતો નથી. તે પોતાને ફરી અલ્લાહ તરફ લઈ જાય છે. આથી કુરઆનની નજરમાં સફળ માણસ એ નથી જેને જીવનમાં ક્યારેય હાર ન મળી હોય. સફળ માણસ એ છે જે હાર પછી પણ પોતાના રબને ન છોડે. ઉહુદનું મેદાન એક પ્રશ્ન બનીને આપણી સામે ઊભું છે: જ્યારે તમારી યોજના નિષ્ફળ જાય ત્યારે તમે કોને દોષ આપશો? જ્યારે તમારી સામે લોકો ઊભા થાય ત્યારે તમે કોને પકડશો? જ્યારે દુનિયા તમારી વિરુદ્ધ જાય ત્યારે તમે કોના પર ભરોસો રાખશો? અને જ્યારે તમારી પોતાની ભૂલ બહાર આવે ત્યારે તમે શું કરશો? બહાના બનાવશો? બીજાને દોષ આપશો? કે પછી કહેશો: “યા અલ્લાહ, મને મારી ભૂલ દેખાડી દે અને મને સુધારી દે.” કદાચ ઉહુદની સૌથી મોટી જીત અહીં હતી. કારણ કે યુદ્ધનું મેદાન શરીરને ઘાયલ કરી શકે છે. પરંતુ અલ્લાહની હિદાયત માણસના દિલને જીવંત કરી શકે છે. આજે આપણને પણ કદાચ ઉહુદ જેવા મોટા યુદ્ધની જરૂર નથી. આપણી લડાઈ કદાચ આપણા પોતાના નફ્સ સાથે છે. લાલચ સામે. અહંકાર સામે. ડર સામે. લોકોની ખુશામત સામે. અંધ અનુસરણ સામે. અને એ વિચાર સામે કે: “બધા જે કરે છે તે સાચું જ હશે.” કુરઆન આપણને ભીડની પાછળ ચાલતો માણસ નથી બનાવતું. કુરઆન આપણને વિચારતો મોમિન બનાવે છે. એટલે આજે એક નાની અદાલત પોતાના દિલમાં બેસાડો. પોતાને પાંચ પ્રશ્ન પૂછો: શું હું અલ્લાહને રાજી કરવા માટે જીવું છું? શું હું સત્ય મારી સામે હોય તો પણ સ્વીકારું છું? શું દુન્યવી લાભ મારી ફરજને બદલી શકે છે? શું હું મારી ભૂલ સ્વીકારી શકું છું? અને જ્યારે બધું મારી વિરુદ્ધ જાય ત્યારે શું હું હજી પણ કહું છું: “અલ્લાહ મારા માટે પૂરતો છે”? જો આ પાંચ પ્રશ્નોના જવાબ ઈમાનદારીથી શોધી લીધા, તો કદાચ ઉહુદનો પાઠ આપણે ખરેખર સમજી ગયા. કારણ કે ઉહુદ માત્ર ઇતિહાસ નથી. ઉહુદ આપણા અંદર દરરોજ બને છે. દર વખતે જ્યારે સત્ય અને સ્વાર્થ આમને-સામને ઊભા થાય છે. દર વખતે જ્યારે ફરજ અને દુન્યવી લાભ વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય છે. દર વખતે જ્યારે અલ્લાહની રઝા અને લોકોની ખુશી વચ્ચે નિર્ણય લેવો પડે છે. તે ક્ષણે આપણું પોતાનું ઉહુદ શરૂ થાય છે. અલ્લાહ આપણને પોતાની ભૂલ જોવા માટે હિંમત આપે. ભૂલ સ્વીકારવા માટે નમ્રતા આપે. સુધારવા માટે તૌફીક આપે. અને મુશ્કેલી પછી ફરી ઊભા થવા માટે ઈમાન આપે. આમીન. September 9 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૬ ડર સામે તવક્કુલ : જ્યારે ઘાયલ શરીર પણ હિંમત હારતું નથી ઉહુદની લડાઈ પૂરી થઈ ગઈ હતી. ઘણા સહાબાઓ ઘાયલ હતા. શરીર પર ઘા હતા. દિલમાં દુઃખ હતું. અને યુદ્ધના પરિણામે મુસ્લિમો માટે પરિસ્થિતિ સરળ નહોતી. આવી સ્થિતિમાં માણસ સામાન્ય રીતે શું કરે? પાછો જાય. આરામ કરે. કહે કે હવે બહુ થઈ ગયું. પરંતુ કેટલાક મોમિનો એવા હતા જેમણે ઘાયલ થયા પછી પણ અલ્લાહ અને રસૂલના આહ્વાનનો જવાબ આપ્યો. અલ્લાહ કહે છે: “જેઓ ઘાયલ થયા પછી પણ અલ્લાહ અને રસૂલના આહ્વાનનો જવાબ આપ્યો, તેમના માટે જેમણે સારા અમલ કર્યા અને તક્વા અપનાવ્યો તેમના માટે મોટો બદલો છે.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:172 આ આયત આપણને એક અદ્ભુત વાત શીખવે છે. મજબૂત માણસ એ નથી જેને ક્યારેય ઘા ન લાગ્યા હોય. મજબૂત માણસ એ છે જેને ઘા લાગ્યા પછી પણ તે સત્યના માર્ગ પરથી હટી ન જાય. ઘાયલ થવું હાર નથી. ઘાયલ થઈને ઊભા થવાનું છોડી દેવું હાર છે. જીવનમાં પણ આવું જ છે. ક્યારેક માણસ મહેનત કરે છે અને નિષ્ફળ જાય છે. ક્યારેક વિશ્વાસ કરેલો માણસ દગો આપે છે. ક્યારેક પૈસાનું નુકસાન થાય છે. ક્યારેક લોકો સાથ છોડે છે. ક્યારેક સત્ય બોલવા બદલ માણસ એકલો પડી જાય છે. આ બધું આપણા માટે ઉહુદના ઘા જેવું બની શકે છે. પરંતુ સવાલ એ નથી કે આપણને ઘા લાગ્યા કે નહીં. સવાલ એ છે કે ઘા લાગ્યા પછી આપણે કઈ દિશામાં જઈએ છીએ? અલ્લાહ તરફ કે અલ્લાહથી દૂર? અહીં કુરઆન એક બીજી ખૂબ જ સુંદર વાત કહે છે. લોકોએ તેમને ડરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમને કહેવામાં આવ્યું: “લોકોએ તમારી સામે મોટી સેના ભેગી કરી છે, તેથી તેમનાથી ડરો.” પરંતુ તેમનો જવાબ હતો: “અમારા માટે અલ્લાહ પૂરતો છે અને તે સૌથી શ્રેષ્ઠ કાર્યસાધક છે.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:173 હસ્બુનલ્લાહુ વ નિઅમલ વકીલ. આ માત્ર એક વાક્ય નથી. આ એક મોમિનની માનસિકતા છે. લોકો કહે: “તમારી સામે બહુ શક્તિશાળી લોકો છે.” મોમિન કહે: “મારો અલ્લાહ વધારે શક્તિશાળી છે.” લોકો કહે: “તમારી પાસે કંઈ નથી.” મોમિન કહે: “મારા માટે અલ્લાહ પૂરતો છે.” લોકો કહે: “હવે બધું ખતમ થઈ ગયું.” મોમિન કહે: “મારા રબ પાસે રસ્તો હજી બાકી છે.” પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. તવક્કુલનો અર્થ જોખમને અવગણવું નથી. તવક્કુલનો અર્થ એ નથી કે માણસ કોઈ તૈયારી ન કરે અને પછી કહે: “હસ્બુનલ્લાહ.” મોમિન પ્રયત્ન કરે છે. સાવચેતી રાખે છે. સલાહ લે છે. પરિસ્થિતિને સમજે છે. પોતાની જવાબદારી પૂરી કરે છે.અને પછી પરિણામ અલ્લાહ પર છોડી દે છે. આ છે સાચો તવક્કુલ. આજે આપણે ઘણી વખત બે અતિરેકમાં ફસાઈ જઈએ છીએ. કેટલાક લોકો માત્ર પોતાની શક્તિ પર ભરોસો કરે છે. તેઓ કહે છે: “મારા પૈસા છે, મારી ઓળખાણ છે, મારી શક્તિ છે, એટલે હું સુરક્ષિત છું.” બીજા લોકો પ્રયત્ન છોડીને માત્ર કહે છે: “અલ્લાહ બધું કરી દેશે.” કુરઆન બંનેમાંથી સાચો રસ્તો બતાવે છે: પ્રયત્ન કરો. યોગ્ય નિર્ણય લો. અને દિલ અલ્લાહ સાથે જોડો. પછી અલ્લાહ કહે છે: “તેથી તેઓ અલ્લાહની કૃપા અને ફઝલ સાથે પાછા ફર્યા. તેમને કોઈ નુકસાન પહોંચ્યું નહીં અને તેમણે અલ્લાહની પ્રસન્નતાનું અનુસરણ કર્યું.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:174 વિચાર કરો. લોકોએ તેમને ડરાવ્યા. પરંતુ તેમનો ડર તેમની દિશા નક્કી કરી શક્યો નહીં. આજના સમયમાં આપણો સૌથી મોટો પ્રશ્ન પણ આ જ છે. લોકો શું કહેશે? સમાજ શું કહેશે? મારા સગાં શું કહેશે? મારા મિત્રો શું કહેશે? મારી પોસ્ટ પર કેટલા લોકો વિરોધ કરશે? મારી વાતથી કોણ નારાજ થશે? આ બધા પ્રશ્નો આપણા નિર્ણયોને નિયંત્રિત કરવા લાગે છે. પરંતુ મોમિનનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન હોવો જોઈએ: અલ્લાહ શું ઈચ્છે છે? જો લોકો ખુશ હોય પરંતુ અલ્લાહ નારાજ હોય તો એ સફળતા નથી. જો લોકો નારાજ હોય પરંતુ માણસ અલ્લાહને રાજી કરવા માટે સત્ય પર હોય તો એ નિષ્ફળતા નથી. ક્યારેક સત્યનો રસ્તો એકલો હોય છે. પરંતુ એકલો રસ્તો ખોટો રસ્તો હોય એવું જરૂરી નથી. અને ક્યારેક ભીડનો રસ્તો સાચો હોય એવું પણ જરૂરી નથી. કુરઆન આપણને ભીડ નહીં, હકનું અનુસરણ શીખવે છે. ઉહુદ પછીના આ મોમિનો આપણને બતાવે છે કે તવક્કુલ શું છે. તેમને ડરાવનારાઓ હતા. પરિસ્થિતિ મુશ્કેલ હતી. શરીર ઘાયલ હતું. છતાં તેઓ અલ્લાહ પર વિશ્વાસ કરીને આગળ વધ્યા. આજે જો આપણા જીવનમાં કોઈ મુશ્કેલી હોય તો આપણે પણ પોતાને પૂછીએ: શું હું મુશ્કેલીને જોઈને અલ્લાહને ભૂલી ગયો છું? શું હું લોકોની શક્તિને જોઈને અલ્લાહની શક્તિ ભૂલી ગયો છું? શું હું પરિણામના ડરથી સત્ય છોડું છું? શું હું માત્ર એટલા માટે ખોટી વાત સ્વીકારું છું કે મારી આસપાસ બધા તેને સ્વીકારી રહ્યા છે? હસ્બુનલ્લાહુ વ નિઅમલ વકીલ આપણને કહે છે: મારી જવાબદારી પ્રયત્ન કરવાની છે. મારી જવાબદારી સત્યને પકડવાની છે. મારી જવાબદારી અલ્લાહની આજ્ઞા પાળવાની છે. પરિણામ અલ્લાહના હાથમાં છે. અને જ્યારે માણસ આ સમજણ સાથે જીવે છે ત્યારે ભય તેની ઉપર શાસન કરી શકતો નથી. સૂરા આલે ઇમરાનનો આ પાઠ ખૂબ ઊંડો છે. ઉહુદમાં મુસ્લિમોને ઘા લાગ્યા. પરંતુ અલ્લાહે તેમના ઘાવને અંતિમ અધ્યાય બનવા દીધો નહીં. તેમણે ફરી ઊભા થવાનું શીખ્યું. આપણે પણ જો પડી જઈએ તો પાછા ઊભા થઈએ. જો ભૂલ થઈ હોય તો તૌબા કરીએ. જો નુકસાન થયું હોય તો સબર કરીએ. જો લોકો ડરાવે તો અલ્લાહને યાદ કરીએ. જો રસ્તો મુશ્કેલ હોય તો અલ્લાહ પર તવક્કુલ કરીએ. અને દિલથી કહીએ: હસ્બુનલ્લાહુ વ નિઅમલ વકીલ. અલ્લાહ આપણને એવો ઈમાન આપે કે મુશ્કેલીમાં આપણે તૂટી ન જઈએ, સફળતામાં અહંકાર ન કરીએ અને લોકોના ડરથી સત્ય ન છોડીએ. અલ્લાહ આપણા દિલને પોતાના પર સાચા તવક્કુલથી ભરી દે. આમીન. September 8 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૫ શહીદોને મૃત ન સમજશો ઉહુદની લડાઈ પૂરી થઈ. મુસ્લિમોને ભારે નુકસાન થયું. ઘણા સહાબાઓ શહીદ થયા. દુનિયાની નજરે આ એક દુઃખદ ઘટના હતી. પરિવારોએ પોતાના પ્રિયજનો ગુમાવ્યા. માતાઓએ પોતાના પુત્રો ગુમાવ્યા. પત્નીઓએ પોતાના પતિ ગુમાવ્યા. સંતાનોએ પોતાના પિતાઓ ગુમાવ્યા. પરંતુ અલ્લાહે મોમિનોને શીખવ્યું કે શહીદોની હકીકત માત્ર એટલી નથી જે આપણને આંખોથી દેખાય છે. અલ્લાહ કહે છે: “અને જે લોકો અલ્લાહના માર્ગમાં માર્યા ગયા છે, તેમને મૃત ન સમજશો. પરંતુ તેઓ પોતાના રબ પાસે જીવંત છે અને તેમને રિઝક આપવામાં આવે છે.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:169 આ આયત મોમિનની આખિરત વિશેની સમજને બદલી નાખે છે. આ દુનિયામાં આપણે માત્ર શરીર જોઈ શકીએ છીએ. પરંતુ અલ્લાહ આપણને એવી હકીકત જણાવે છે જે આપણી આંખોથી દેખાતી નથી. શહીદ અલ્લાહ પાસે જીવંત છે. તેમને તેમના રબ તરફથી રિઝક મળે છે. તેઓ અલ્લાહે આપેલા ફઝલથી ખુશ છે. સૂરા આલે ઇમરાન 3:170 આનો અર્થ એ નથી કે મૃત્યુનું દુઃખ અનુભવવું ખોટું છે. નહીં. નબી ﷺ ના જીવનમાં પણ વિયોગ અને મૃત્યુનું દુઃખ આવ્યું. ઇસ્લામ આપણને પથ્થરનું દિલ રાખવાનું નથી શીખવતો. ઇસ્લામ આપણને શીખવે છે કે દુઃખ વચ્ચે પણ અલ્લાહ પરનો વિશ્વાસ ન ગુમાવવો. મોમિન રડે છે. મોમિનને દુઃખ થાય છે. મોમિન પોતાના પ્રિયજનને યાદ કરે છે. પરંતુ તે જાણે છે કે દુનિયાનું જીવન અંતિમ જીવન નથી. આ જ આખિરત પર ઈમાનનો એક મોટો અર્થ છે. આપણે ઘણી વખત દુનિયાની સફળતાને અંતિમ સફળતા માનીએ છીએ. પૈસા મળે તો સફળ. સત્તા મળે તો સફળ. લોકપ્રિયતા મળે તો સફળ. લોકો વખાણ કરે તો સફળ. પરંતુ કુરઆન આપણને પૂછે છે: અંતે તમે ક્યાં પહોંચ્યા? તમારું અલ્લાહ સાથેનું સંબંધ કેવું છે? તમારા અમલ કેવા છે? તમારી આખિરત કેવી બનશે? દુનિયા થોડા વર્ષોની છે. આખિરત અનંત છે. એટલે મોમિન માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી: “લોકો મને કેટલો સફળ માને છે?” પરંતુ: “અલ્લાહની નજરમાં હું કેવો છું?” ઉહુદના શહીદો આપણને આ જ પાઠ આપે છે. તેમણે દુનિયાની સુરક્ષા કરતાં અલ્લાહની રઝા પસંદ કરી. તેમનું જીવન આપણને કહે છે: સાચા હેતુ માટે જીવવું હોય તો ક્યારેક બલિદાન આપવું પડે.સત્ય પર રહેવું હોય તો ક્યારેક નુકસાન સહન કરવું પડે. અલ્લાહની આજ્ઞા પાળવી હોય તો ક્યારેક પોતાની ઇચ્છા છોડવી પડે. અને સૌથી મહત્વની વાત: મોમિન માટે મૃત્યુ અંત નથી. તે એક દુનિયામાંથી બીજી દુનિયામાં જવાની શરૂઆત છે. પરંતુ અહીં એક સાવચેતી પણ જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિને પોતાની રીતે “શહીદ” જાહેર કરવું આપણું કામ નથી. કોઈના અંતિમ સ્થાનનો અંતિમ નિર્ણય અલ્લાહના હાથમાં છે. આપણે કુરઆનના સિદ્ધાંતને સમજીએ અને અલ્લાહ પાસે સારા અંતની દુઆ કરીએ. ઉહુદ પછી શહીદોના પરિવાર માટે દુઃખ હતું. પરંતુ અલ્લાહે તેમના દિલને આખિરતની આશા આપી. અને પછી અલ્લાહ એવા મોમિનોનું વર્ણન કરે છે જેઓ ઘાયલ થયા પછી પણ અલ્લાહ અને રસૂલના આહ્વાનનો જવાબ આપે છે. તેમને લોકો કહેતા: “લોકોએ તમારી સામે મોટી સેના ભેગી કરી છે, તેથી તેમનાથી ડરો.” પરંતુ તેમનો જવાબ હતો: “અમારા માટે અલ્લાહ પૂરતો છે અને તે સૌથી શ્રેષ્ઠ કાર્યસાધક છે.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:173 આ વાક્ય મોમિનની માનસિકતા સમજવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે: હસ્બુનલ્લાહુ વ નિઅમલ વકીલ. જ્યારે દુનિયા ડરાવે ત્યારે અલ્લાહ પર ભરોસો. જ્યારે લોકો કહે કે હવે બધું ખતમ થઈ ગયું છે ત્યારે અલ્લાહ પર ભરોસો. જ્યારે પરિસ્થિતિ પોતાની શક્તિ કરતાં મોટી લાગે ત્યારે અલ્લાહ પર ભરોસો. પરંતુ તવક્કુલનો અર્થ બેદરકારી નથી. મોમિન પ્રયત્ન કરે છે. મોમિન યોગ્ય નિર્ણય લે છે. મોમિન પોતાની જવાબદારી પૂરી કરે છે. અને પછી પરિણામ અલ્લાહ પર છોડી દે છે. ઉહુદ આપણને બે પ્રકારના માણસો બતાવે છે. એક એવો માણસ જે સફળતા આવે ત્યારે પોતાના હેતુને ભૂલી જાય છે. અને બીજો એવો માણસ જે મુશ્કેલી આવે ત્યારે પણ અલ્લાહને ભૂલતો નથી. સાચા ઈમાનની ઓળખ માત્ર સુખમાં નથી થતી. સાચા ઈમાનની ઓળખ મુશ્કેલીમાં થાય છે. જ્યારે બધું આપણા પ્રમાણે થાય ત્યારે “અલહમ્દુલિલ્લાહ” કહેવું સરળ છે. પરંતુ જ્યારે બધું આપણા વિરુદ્ધ જાય ત્યારે પણ “અલ્લાહ મારા માટે પૂરતો છે” કહી શકવું — આ તવક્કુલ છે. આજે આપણે પણ પોતાને પૂછવું જોઈએ: જો મારી નોકરી જાય તો શું મારો વિશ્વાસ તૂટી જશે? જો પૈસાનું નુકસાન થાય તો શું હું અલ્લાહથી નિરાશ થઈ જઈશ? જો લોકો મારી વિરુદ્ધ થઈ જાય તો શું હું સત્ય છોડી દઈશ? જો મારી મહેનતનું પરિણામ તરત ન મળે તો શું હું અલ્લાહની હિકમત પર શંકા કરીશ? મોમિનનું દિલ પરિસ્થિતિથી નહીં, અલ્લાહથી જોડાયેલું હોવું જોઈએ. ઉહુદમાં કેટલાક લોકો ઘાયલ થયા. કેટલાક શહીદ થયા. પરંતુ કુરઆને તેમની હારને અંતિમ હાર બનવા દીધી નહીં. કારણ કે અલ્લાહના માર્ગમાં થયેલું સાચું બલિદાન અલ્લાહની નજરમાં વ્યર્થ નથી. આ દુનિયા આપણને પરિણામ બતાવે છે. અલ્લાહ આપણને હકીકત બતાવે છે. અને આખિરતમાં માણસને સમજાશે કે તેણે દુનિયામાં જે કંઈ અલ્લાહ માટે કર્યું હતું, તેમાંથી એક પણ અમલ વ્યર્થ ગયો નથી. અલ્લાહ આપણને સારો અંત આપે. શહીદોની ઈજ્જત અને તેમની કુરબાનીને સમજવાની તૌફીક આપે. દુઃખના સમયમાં સબર અને સફળતાના સમયમાં શુક્ર આપે. અને આપણું દિલ દુનિયા કરતાં વધારે આખિરત સાથે જોડાયેલું રાખે. આમીન. September 6 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૪ સાચું નેતૃત્વ : માફી, શૂરા અને તવક્કુલ ઉહુદની ઘટનામાં મોટી ભૂલ થઈ હતી. કેટલાક લોકો પોતાના સ્થાન પરથી હટી ગયા હતા. પરિણામે મુસ્લિમોને ભારે નુકસાન થયું. આવી પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય માણસ શું કરે? ગુસ્સો કરે. દોષારોપણ કરે. ભૂલ કરનારને બધાની સામે અપમાનિત કરે. અને કદાચ કહે: “હવે હું તમારામાંથી કોઈ પર વિશ્વાસ નહીં કરું.” પરંતુ અલ્લાહે પોતાના રસૂલ ﷺ ને કંઈક અલગ જ શીખવ્યું. અલ્લાહ કહે છે: “અલ્લાહની રહેમતના કારણે તમે તેમની સાથે નરમ રહ્યા. જો તમે કઠોર અને કઠિન દિલના હોત તો તેઓ તમારી આસપાસથી વિખેરાઈ ગયા હોત. તેથી તેમને માફ કરો, તેમના માટે ક્ષમા માગો અને કામમાં તેમની સાથે સલાહ કરો.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:159 આ એક જ આયતમાં નેતૃત્વના ઘણા મોટા સિદ્ધાંતો છુપાયેલા છે. પહેલું: નરમાઈ. નરમાઈનો અર્થ કમજોરી નથી. નરમાઈનો અર્થ છે કે માણસ ભૂલ કરે ત્યારે તેને સુધારવાની તક આપવી. કઠોરતા માણસને ડરાવી શકે છે. પરંતુ નરમાઈ ઘણી વખત માણસના દિલને જીતી લે છે. બીજું: માફી. ઉહુદમાં ભૂલ કરનાર લોકોની ભૂલ નાની નહોતી. પરંતુ નબી ﷺ એ તેમને કાયમ માટે પોતાની ભૂલના નામથી ઓળખ્યા નહીં. આપણને પણ વિચારવું જોઈએ: શું આપણે કોઈની એક ભૂલને તેની આખી ઓળખ બનાવી દઈએ છીએ? શું આપણે કોઈ વ્યક્તિને વર્ષો સુધી તેની જૂની ભૂલ યાદ અપાવતા રહીએ છીએ? ઇસ્લામ માણસને માત્ર તેની ભૂલથી નથી ઓળખતો. ઇસ્લામ માણસને તૌબા અને સુધારાની તક પણ આપે છે. ત્રીજું: તેમના માટે માફી માગવી. આ તો વધુ આશ્ચર્યજનક છે. જેમણે ભૂલ કરી, તેમના માટે નબી ﷺ અલ્લાહ પાસે ક્ષમા માગે છે. આ છે રહેમત. આ છે ઉદારતા. અને આ છે દિલનું મોટાપણું. ચોથું: શૂરા. અલ્લાહે નબી ﷺ ને કહ્યું: “અને કામમાં તેમની સાથે સલાહ કરો.” વિચાર કરો. નબી ﷺ ને અલ્લાહ તરફથી વહી આવતી હતી. છતાં અલ્લાહે તેમને સહાબાઓ સાથે સલાહ કરવાની રીત શીખવી. તો પછી આપણે કોણ છીએ કે કહીએ: “મને કોઈની સલાહની જરૂર નથી.” જે માણસ પોતાની આસપાસના દરેક અવાજને બંધ કરી દે છે, તે પોતાની ભૂલો સાંભળવાનું પણ બંધ કરી દે છે. સાચો નેતા માત્ર બોલતો નથી. સાચો નેતા સાંભળે પણ છે. સાચો નેતા પ્રશ્નોથી ડરતો નથી. સાચો નેતા અસહમત વ્યક્તિને દુશ્મન નથી માનતો. સાચો નેતા જાણે છે કે સલાહ લેવાથી તેની પ્રતિષ્ઠા ઓછી થતી નથી. પરંતુ નિર્ણય વધુ મજબૂત બને છે.પાંચમું: તવક્કુલ. અલ્લાહ કહે છે: “જ્યારે તમે નિર્ણય કરી લો, ત્યારે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખો.” અહીં એક સુંદર સંતુલન છે. પહેલા સલાહ. પછી વિચાર. પછી નિર્ણય. અને પછી અલ્લાહ પર ભરોસો. તવક્કુલનો અર્થ એ નથી કે માણસ કોઈ પ્રયત્ન ન કરે અને પછી કહે: “અલ્લાહ બધું કરી દેશે.” તવક્કુલનો અર્થ છે: પોતાની જવાબદારી પૂરી કરવી અને પરિણામ અલ્લાહ પર છોડી દેવું. આ સિદ્ધાંત આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ લાગુ પડે છે. ઘરમાં. વ્યવસાયમાં. સમાજમાં. દીનની સેવા કરવામાં. અને નેતૃત્વમાં. જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર પોતાની વાત મનાવવા માંગે છે, તો તે નેતા બની શકે છે. પરંતુ જો તે લોકોની વાત સાંભળે, ભૂલને માફ કરે, યોગ્ય સલાહ લે અને અંતે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખે — તો તે ઇસ્લામિક નેતૃત્વની નજીક પહોંચે છે. આજે આપણા સમાજમાં એક મોટી સમસ્યા એ છે કે આપણે ઘણી વખત નેતૃત્વને સત્તા સાથે જોડીએ છીએ. જેના હાથમાં વધારે શક્તિ છે તે મોટો નેતા. જેના પાછળ વધારે ભીડ છે તે મોટો નેતા. જે વધારે ઊંચા અવાજે બોલે તે મોટો નેતા. પરંતુ કુરઆન આપણને બીજું માપદંડ આપે છે. નેતૃત્વમાં રહેમત જોઈએ. અમાનત જોઈએ. ન્યાય જોઈએ. સલાહ સ્વીકારવાની તૈયારી જોઈએ. અને અલ્લાહ સામે જવાબદારીની ભાવના જોઈએ. અને આ પાઠ માત્ર નેતાઓ માટે નથી. દરેક ઘરના વડા માટે છે. દરેક માતા-પિતા માટે છે. દરેક શિક્ષક માટે છે. દરેક ટીમ લીડર માટે છે. અને દરેક એવા માણસ માટે છે જેના નિર્ણયથી બીજા લોકોનું જીવન પ્રભાવિત થાય છે. એક સવાલ આપણે પોતાને પૂછવો જોઈએ: મારી પાસે સત્તા આવે ત્યારે હું લોકોને ડરાવું છું કે સમજાવું છું? મારી ભૂલ બતાવવામાં આવે ત્યારે હું ગુસ્સે થાઉં છું કે વિચારું છું? કોઈ મારી વાત ન માને ત્યારે હું તેને દુશ્મન બનાવી દઉં છું કે તેની વાત સાંભળું છું? અને નિર્ણય લીધા પછી હું અલ્લાહ પર ભરોસો રાખું છું કે માત્ર પોતાની શક્તિ પર? ઉહુદની ઘટના માત્ર યુદ્ધની ઘટના નથી. તે માનવ સ્વભાવનો અરીસો છે. અને આલે ઇમરાન 3:159 આપણને બતાવે છે કે ભૂલ પછી લોકોને કેવી રીતે પાછા જોડવાના. નરમાઈથી. માફીથી. સલાહથી. અને તવક્કુલથી. અલ્લાહ આપણને એવો સ્વભાવ આપે કે આપણે સત્યમાં મજબૂત રહીએ, પરંતુ લોકો સાથે રહેમત અને નરમાઈથી વર્તીએ. અલ્લાહ આપણને પોતાની ભૂલો સ્વીકારવાની અને બીજાની ભૂલો માફ કરવાની તૌફીક આપે. આમીન. September 5 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ કુરઆનમાં અંબિયાઓની કથાઓ સૂરા આલે ઇમરાન ભાગ ૩૩ ઉહુદ : જ્યારે જીત હાથમાં હતી, પરંતુ એક ભૂલે પરિસ્થિતિ બદલી નાખી ક્યારેક માણસને લાગે છે કે મુશ્કેલી એટલે હાર. પરંતુ કુરઆન આપણને શીખવે છે કે કેટલીક વખત હાર જેવી દેખાતી ઘટના પણ માણસને પોતાની અંદરની કમજોરી બતાવવા માટે આવે છે. સૂરા આલે ઇમરાનમાં ગઝવા-એ-ઉહુદનો પ્રસંગ આપણને આવો જ એક ઊંડો પાઠ આપે છે. નબી મુહંમદ ﷺ પોતાના સહાબાઓ સાથે ઉહુદ તરફ ગયા. શરૂઆતમાં મુસ્લિમોને સફળતા મળી રહી હતી. પરંતુ પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. અલ્લાહ કહે છે: “અલ્લાહે જ્યારે તમારું વચન સાચું કર્યું, ત્યારે તમે તેના હુકમથી તેમને હરાવી રહ્યા હતા. પરંતુ જ્યારે તમે હિંમત હારી, હુકમ બાબતે મતભેદ કર્યો અને તમને જે વસ્તુ ગમતી હતી તેને જોઈને અવજ્ઞા કરી, ત્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:152 આ આયત ખૂબ ઊંડી વાત કરે છે. સમસ્યા માત્ર બહારના દુશ્મનમાં નહોતી. સમસ્યા અંદર પણ ઊભી થઈ હતી. જ્યારે સફળતા મળી રહી હતી ત્યારે કેટલાક લોકો પોતાના સ્થાન પરથી હટી ગયા. દુન્યવી લાભની ઇચ્છાએ ફરજ પર અસર કરી. અહીંથી એક મોટો પાઠ મળે છે: જ્યારે માણસ પાસે કંઈ નથી ત્યારે તે કહે છે: “હું અલ્લાહ માટે બધું કરીશ.” પરંતુ જ્યારે સફળતા, પૈસા, સત્તા અને લાભ સામે આવે ત્યારે તેની સાચી કસોટી શરૂ થાય છે. ઈમાનની કસોટી માત્ર મુશ્કેલીમાં નથી. ઈમાનની કસોટી સુખ અને સફળતામાં પણ થાય છે. ઉહુદમાં પરિસ્થિતિ એટલી બદલાઈ કે મુસ્લિમોમાં ગભરાટ ફેલાયો. કેટલાક લોકો પાછળ હટી ગયા. કેટલાક લોકો નિરાશ થયા. અને અફવા ફેલાઈ કે નબી ﷺ શહીદ થઈ ગયા છે. પરંતુ અલ્લાહે તેમને યાદ અપાવ્યું કે મુહંમદ ﷺ અલ્લાહના રસૂલ છે. જો તેઓ મૃત્યુ પામે અથવા શહીદ થાય તો શું તમે તમારા ધર્મથી પાછા ફરી જશો? સૂરા આલે ઇમરાન 3:144 આ પ્રશ્ન માત્ર તે સમયના સહાબાઓ માટે નહોતો. આપણા માટે પણ છે. આપણે દીનને અલ્લાહ માટે માનીએ છીએ કે કોઈ વ્યક્તિના કારણે? કોઈ આલિમ, નેતા, વક્તા અથવા ધાર્મિક વ્યક્તિ આપણને સત્ય તરફ દોરી શકે છે. પરંતુ ઈબાદત અને અંતિમ વફાદારી અલ્લાહ માટે જ હોવી જોઈએ. માણસ ભૂલ કરી શકે છે. નેતા ભૂલ કરી શકે છે. સમાજ ભૂલ કરી શકે છે. પરંતુ અલ્લાહનો કલામ સત્ય છે. ઉહુદ પછી અલ્લાહે મુસ્લિમોને માત્ર ઠપકો આપ્યો નહીં. તેમને ફરી ઊભા થવાનો રસ્તો પણ બતાવ્યો. અલ્લાહ કહે છે: “તમે જે કંઈ મુશ્કેલી ભોગવી, તે તમારા પોતાના કારણે હતી.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:165 આનો અર્થ એ નથી કે દરેક મુશ્કેલી માટે માણસને જ દોષી ઠેરવવો. પરંતુ આ આપણને આત્મપરીક્ષણ શીખવે છે. જ્યારે જીવનમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે માત્ર બીજાને દોષ આપવાને બદલે આપણે પોતાને પણ પૂછવું જોઈએ: મારી કઈ ભૂલ હતી? મેં ક્યાં અલ્લાહના હુકમને અવગણ્યો? મેં ક્યાં દુન્યવી લાભને સત્ય કરતાં વધારે મહત્વ આપ્યું? મેં ક્યાં ધીરજ ગુમાવી? આ પ્રશ્નો માણસને સુધારાની શરૂઆત સુધી લઈ જાય છે. અને અહીંથી નબી ﷺ ના નેતૃત્વનો સૌથી સુંદર પાઠ સામે આવે છે. જે લોકોએ ભૂલ કરી હતી, તેમના પ્રત્યે નબી ﷺ નો વ્યવહાર શું હતો? અલ્લાહ કહે છે: “અલ્લાહની રહેમતના કારણે તમે તેમની સાથે નરમ રહ્યા. જો તમે કઠોર અને કઠિન દિલના હોત તો તેઓ તમારી આસપાસથી વિખેરાઈ ગયા હોત. તેથી તેમને માફ કરો, તેમના માટે ક્ષમા માગો અને કામમાં તેમની સાથે સલાહ કરો.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:159 વિચાર કરો. ભૂલ થઈ હતી. મોટું નુકસાન થયું હતું. પરિસ્થિતિ બગડી હતી. છતાં અલ્લાહે પોતાના રસૂલ ﷺ ને કહ્યું: માફ કરો. તેમના માટે માફી માગો. અને તેમની સાથે સલાહ કરો. આ છે ઇસ્લામિક નેતૃત્વ. માત્ર આદેશ આપવો નેતૃત્વ નથી. લોકોની ભૂલ પછી તેમને કાયમ માટે અપમાનિત કરવું પણ નેતૃત્વ નથી.સાચું નેતૃત્વ છે: જવાબદારી લેવી. ભૂલ સમજાવવી. માફ કરવું. લોકોને ફરી ઊભા કરવું. અને પછી અલ્લાહ પર ભરોસો રાખીને આગળ વધવું. અલ્લાહ અંતે કહે છે: “જ્યારે તમે નિર્ણય કરી લો, ત્યારે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખો. નિઃસંદેહ અલ્લાહ તવક્કુલ કરનારાઓને પસંદ કરે છે.” સૂરા આલે ઇમરાન 3:159 આજે આપણા જીવનમાં પણ ઉહુદનો પાઠ જીવંત છે. ક્યારેક આપણને સફળતા મળે છે અને આપણે પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરવા લાગીએ છીએ. ક્યારેક પૈસા મળે છે અને આપણે ફરજ ભૂલી જઈએ છીએ. ક્યારેક સત્તા મળે છે અને આપણે ન્યાય ભૂલી જઈએ છીએ. ક્યારેક કોઈ વ્યક્તિની લોકપ્રિયતા વધી જાય છે અને આપણે સત્યને બદલે વ્યક્તિને અનુસરવા લાગીએ છીએ. ઉહુદ આપણને યાદ અપાવે છે: જીત મળી જાય પછી પણ સાવધાન રહો. કારણ કે સૌથી મોટો દુશ્મન હંમેશા બહાર નથી હોતો. ક્યારેક તે માણસના પોતાના નફ્સમાં છુપાયેલો હોય છે. અને સૌથી મોટી જીત એ નથી કે તમે બીજાને હરાવી દો. સૌથી મોટી જીત એ છે કે તમે પોતાની લાલચ, અહંકાર અને અવજ્ઞા પર કાબૂ મેળવી લો. અલ્લાહ આપણને મુશ્કેલીમાં સબર, સફળતામાં શુક્ર, ભૂલ પછી તૌબા અને નિર્ણય પછી તવક્કુલ કરવાની તૌફીક આપે. આમીન. September 4 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ કુરઆનમાં અંબિયાઓની કથાઓ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ ભાગ ૩૨ જ્યારે સફળતાનો અર્થ ભીડ નહીં પરંતુ પોતાની જવાબદારી પૂરી કરવી હોય આપણે ઘણીવાર સફળતાનું એક જ માપદંડ રાખીએ છીએ. કેટલા લોકો મારી વાત માને છે? કેટલા લોકો મારી સાથે છે? કેટલા લોકો મારી પ્રશંસા કરે છે? કેટલા લોકો મારા વિચારોને સ્વીકારે છે? પરંતુ અલ્લાહના નબીઓની જિંદગી આપણને સફળતાનું એક અલગ જ માપદંડ શીખવે છે. સવાલ એ નથી કે કેટલા લોકો તમારી પાછળ આવ્યા. સવાલ એ છે કે તમે અલ્લાહની સામે તમારી જવાબદારી કેટલી ઈમાનદારીથી પૂરી કરી. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામે પોતાની કૌમને સમજાવી. તેમને ચેતવણી આપી. તેમને અલ્લાહ તરફ પાછા ફરવાની દાવત આપી. પરંતુ તેમની કૌમનો મોટો ભાગ બદલાવા તૈયાર નહોતો. તો શું લૂત અલૈહિસ્સલામ નિષ્ફળ થયા? ના. તેમની સફળતા લોકોની સંખ્યા પરથી નક્કી થતી નહોતી. તેમની સફળતા એ હતી કે તેમણે હક છુપાવ્યો નહીં. તેમણે પોતાની જવાબદારીથી ભાગ્યું નહીં. તેમણે લોકોની નારાજગીના ડરથી અલ્લાહનો સંદેશ બદલ્યો નહીં. આ વાત આજે આપણા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે આપણે સોશિયલ મીડિયા અને સમાજના સમયમાં જીવીએ છીએ. અહીં સફળતા ઘણીવાર સંખ્યાથી માપવામાં આવે છે. કેટલા ફોલોઅર્સ છે? કેટલા લાઇક્સ મળ્યા? કેટલા લોકો સહમત થયા? કેટલા લોકો શેર કરે છે? પરંતુ હકને લાઇક્સની જરૂર નથી. સત્યની કિંમત તેના ફોલોઅર્સની સંખ્યાથી નક્કી થતી નથી. જો એક વાત સાચી હોય તો તે સાચી જ રહે છે. ભલે તેને માત્ર એક માણસ માને. અને જો એક વાત ખોટી હોય તો તે ખોટી જ રહે છે. ભલે તેને લાખો લોકો માને. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને આ જ હકીકત તરફ પાછા લઈ જાય છે. ક્યારેક તમે કોઈને સમજાવશો. તે સાંભળશે નહીં. ફરી સમજાવશો. તે ફરી નકારશે. તમે પ્રેમથી કહેશો. તે ગુસ્સે થશે. તમે પુરાવા આપશો. તે વાત બદલશે. અને અંતે તમને લાગશે: મારી વાતનો કોઈ ફાયદો જ નથી. પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ વાત સમજવી જરૂરી છે. તમારી જવાબદારી હંમેશા બીજા માણસના દિલને બદલવાની નથી. તમારી જવાબદારી સત્યને સત્ય રીતે પહોંચાડવાની છે. હિદાયત અલ્લાહના હાથમાં છે. આનો અર્થ એ નથી કે આપણે લોકોને સમજાવવાનું બંધ કરી દઈએ. પરંતુ તેનો અર્થ એ છે કે પરિણામને પોતાના હાથમાં માનવાનું બંધ કરીએ. આપણે પ્રયત્ન કરીએ. દુઆ કરીએ. સારો અખલાક રાખીએ. સત્ય સમજાવીએ. પરંતુ પછી અલ્લાહ પર તવક્કુલ કરીએ. આ વાત માતા પિતાઓ માટે પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. કેટલાક માતા પિતા પોતાના બાળકોને દીનની વાત સમજાવે છે. પરંતુ બાળક તરત બદલાતું નથી. ત્યારે માતા પિતા નિરાશ થઈ જાય છે. પરંતુ હિદાયત એક પ્રક્રિયા પણ હોઈ શકે છે. આજે બીજ વાવવામાં આવે. કાલે તે અંકુરિત થાય. અને વર્ષો પછી વૃક્ષ બને. માતા પિતાનું કામ બીજ વાવવાનું છે. સારા અખલાકનું. નમાઝનું. સત્યનું. સબરનું. અલ્લાહના પ્રેમનું. પરંતુ વૃક્ષ ક્યારે અને કેવી રીતે વધશે તે અલ્લાહ જાણે છે. શિક્ષકો માટે પણ આ જ પાઠ છે. નેતાઓ માટે પણ. દીનની દાવત આપનારાઓ માટે પણ. અને આપણા દરેક માટે પણ. ક્યારેક આપણે કોઈને સાચી વાત કહીએ છીએ અને સામેનો માણસ સ્વીકારતો નથી. ત્યારે બે રસ્તા હોય છે. એક રસ્તો છે ગુસ્સો. અપમાન. ઝઘડો. અને સંબંધ તોડી નાખવો.બીજો રસ્તો છે સબર. હિકમત. દુઆ. અને યોગ્ય સમયની રાહ. નબીનો માર્ગ બીજો હતો. સત્ય છુપાવવું નહીં. પરંતુ સત્ય કહેતી વખતે અખલાક પણ ન છોડવો. આજે આપણા સમાજમાં કદાચ આ સંતુલનની ખૂબ જરૂર છે. કેટલાક લોકો સત્યની વાત કરે છે પરંતુ એટલા કડક શબ્દોમાં કે સામેનો માણસ સત્ય સાંભળવા તૈયાર જ ન રહે. બીજી તરફ કેટલાક લોકો અખલાકના નામે બધું સ્વીકારી લે છે અને સત્ય બોલવાનું જ છોડી દે છે. બંનેમાં સંતુલન જરૂરી છે. સત્ય પણ જોઈએ. રહેમ પણ જોઈએ. મજબૂતી પણ જોઈએ. હિકમત પણ જોઈએ. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામે પોતાની કૌમને છોડીને તરત જ પોતાનું કામ બંધ કર્યું નહોતું. તેમણે સમજાવ્યું. ચેતવણી આપી. અને પોતાની જવાબદારી પૂરી કરી. પછી જ્યારે અલ્લાહનો નિર્ણય આવ્યો, ત્યારે તેઓ ત્યાંથી નીકળી ગયા. આમાંથી એક વધુ પાઠ મળે છે. સબરનો અર્થ એ નથી કે માણસ અનંત સમય સુધી અન્યાયમાં જ રહે. સબરનો અર્થ છે અલ્લાહની મર્યાદામાં રહીને યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિર્ણય લેવો. ક્યારેક સબર એટલે રોકાઈને સમજાવવું. ક્યારેક સબર એટલે ચૂપ રહીને યોગ્ય સમયની રાહ જોવી. અને ક્યારેક સબર એટલે અલ્લાહના હુકમથી કોઈ ખરાબ વાતાવરણને છોડીને આગળ વધવું. આ ત્રણેય માટે સમજણ જોઈએ. આથી સબર માત્ર સહન કરવાનું નામ નથી. સબર એટલે અલ્લાહ પર વિશ્વાસ રાખીને યોગ્ય કાર્ય કરતા રહેવું. આજે આપણે પોતાના જીવનમાં વિચારીએ. શું હું કોઈને બદલવા માટે એટલો બેચેન છું કે પરિણામ મારા હાથમાં છે એવું માનું છું? શું હું સત્ય કહ્યા પછી તરત જ પરિણામની અપેક્ષા રાખું છું? શું કોઈ મારી વાત ન માને તો હું નિરાશ થઈ જાઉં છું? શું હું લોકોની પ્રશંસાને પોતાની સફળતાનું માપદંડ બનાવું છું? જો આવું હોય તો હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને ફરીથી દિશા બતાવે છે. તમારું કામ સત્યની સેવા કરવાનું છે. લોકોની તાળીઓ મેળવવાનું નહીં. તમારું કામ અલ્લાહને રાજી કરવાનું છે. દરેક માણસને રાજી કરવાનું નહીં. તમારું કામ સારો સંદેશ પહોંચાડવાનું છે. દરેક માણસને તરત બદલવાનું નહીં. અને કદાચ સૌથી મહત્વની વાત. તમારી સફળતા ક્યારેક દુનિયાને દેખાશે જ નહીં. કદાચ તમે કોઈ બાળકને વર્ષો પહેલાં એક વાત કહી હશે. તે સમયે તેણે ધ્યાન ન આપ્યું હોય. પરંતુ વર્ષો પછી મુશ્કેલીમાં તેને તમારી વાત યાદ આવે. કદાચ તમે કોઈ માણસને સત્ય સમજાવ્યું હોય. તે સમયે તેણે તમને નકાર્યા હોય. પરંતુ કોઈ દિવસ એકાંતમાં તેને એ જ વાત યાદ આવે. કદાચ તમે કોઈ અન્યાય સામે ઊભા રહ્યા હો. તે સમયે કોઈ તમારી સાથે ન આવ્યું હોય. પરંતુ તમારી મજબૂતી કોઈ બીજા માણસને હિંમત આપે. આ બધું પણ સફળતા છે. કારણ કે અલ્લાહ તમારી મહેનત જોઈ રહ્યો છે. લોકો નહીં જુએ તો પણ. લોકો ભૂલી જાય તો પણ. લોકો પ્રશંસા ન કરે તો પણ. અલ્લાહ ભૂલતો નથી. આથી આપણે પોતાના જીવનમાં એક નવો સવાલ રાખીએ. હું કેટલા લોકોને પ્રભાવિત કરી રહ્યો છું? તેના બદલે પૂછું: હું અલ્લાહને કેટલો રાજી કરી રહ્યો છું? હું કેટલા લોકો મારી વાત માને છે? તેના બદલે પૂછું: હું પોતે સત્ય પર કેટલો ચાલું છું? મને કેટલા લોકો પસંદ કરે છે? તેના બદલે પૂછું: શું મારું અખલાક અલ્લાહને પસંદ પડે એવું છે? મારી વાતને કેટલી તાળીઓ મળી? તેના બદલે પૂછું: શું મેં જે કહ્યું તે સત્ય હતું? આ પ્રશ્નો માણસનું આખું જીવન બદલી શકે છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને શીખવે છે. સત્ય બોલો. સારો અખલાક રાખો. સબર કરો. દુઆ કરો. પરિણામ અલ્લાહ પર છોડો. અને જ્યારે કોઈ બદલાતું ન હોય ત્યારે પોતાની નેકી છોડશો નહીં. કારણ કે બીજા માણસની પસંદગી તમારી જવાબદારી નથી. પરંતુ તમારી પોતાની પસંદગી તમારી જવાબદારી છે. અલ્લાહ આપણને એવો દિલ આપે જે લોકોની પ્રશંસા કરતાં અલ્લાહની રઝા શોધે. અમને સત્ય બોલવાની હિંમત આપે. સત્ય સાંભળવાની નમ્રતા આપે. બીજાને સમજાવતી વખતે હિકમત આપે. અને પરિણામ તરત ન મળે ત્યારે સબર આપે. અમને એવો ઈમાન આપે કે ભીડ અમારી સાથે હોય કે ન હોય અમે હકને ન છોડીએ. અને જ્યારે કોઈ અમારી વાત ન માને ત્યારે પણ અમે સારા અખલાક અને દુઆનો રસ્તો ન છોડીએ. આમીન. September 3 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ કુરઆનમાં અંબિયાઓની કથાઓ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ ભાગ ૩૧ જ્યારે એક સમાજને પોતાની બુરાઈ બુરાઈ લાગતી જ બંધ થઈ જાય સમાજ એક દિવસમાં બગડતો નથી. કોઈ કૌમ એક સવારે ઊઠીને અચાનક ગેરમાર્ગે નથી જતી. પતન ધીમે ધીમે શરૂ થાય છે. પહેલા એક ખોટી બાબત થાય છે. પછી લોકો કહે છે: આટલી નાની વાતમાં શું છે? પછી એ જ વાત ફરી થાય છે. પછી તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરનારને કહેવામાં આવે છે: તમે બહુ કડક છો. પછી લોકો ચૂપ રહેવા લાગે છે. અને થોડા સમય પછી એ જ બુરાઈ સામાન્ય બની જાય છે. આ છે સમાજના પતનની સૌથી ખતરનાક શરૂઆત. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કૌમ પણ એક દિવસમાં ત્યાં પહોંચી નહોતી જ્યાં આખરે પહોંચી. કુરઆન આપણને બતાવે છે કે જ્યારે કોઈ સમાજ અલ્લાહની મર્યાદાઓને સતત તોડતો રહે અને સત્યની દાવતને નકારી દે, ત્યારે ધીમે ધીમે તેના દિલની સંવેદના બદલાઈ જાય છે. પછી માણસ માત્ર બુરાઈ કરતો નથી. તે બુરાઈને બચાવવા લાગે છે. અને પછી તે સત્ય બોલનારને જ પોતાની સમસ્યા માનવા લાગે છે. કુરઆનમાં હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કૌમના શબ્દોનો અર્થ આવે છે: لَئِن لَّمْ تَنتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ હે લૂત. જો તમે આ વાતો બંધ નહીં કરો, તો તમને શહેરમાંથી બહાર કાઢી મૂકવામાં આવશે. સૂરા અશ-શુઅરા, ૨૬:૧૬૭ વિચાર કરો. ભૂલ કરનાર લોકોને પોતાની ભૂલની ચિંતા નહોતી. તેમને સત્ય બોલનારની ચિંતા હતી. તેમની સમસ્યા બુરાઈ નહોતી. તેમની સમસ્યા એ માણસ હતો જે તેમને બુરાઈ છોડવા માટે કહી રહ્યો હતો. આ સ્થિતિ માત્ર જૂના સમયની નથી. આજે પણ ઘણીવાર જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ જૂઠ સામે બોલે છે, ત્યારે લોકો પહેલા જૂઠની તપાસ કરતા નથી. તેઓ પૂછે છે: આ વાત કોણે કહી? કેમ કહી? તેનો ઇરાદો શું છે? તેને ચૂપ કેવી રીતે કરવો? ક્યારેક સત્યને નકારવા માટે સત્યને સાંભળવાની પણ જરૂર પડતી નથી. માત્ર સત્ય બોલનારને બદનામ કરી દેવામાં આવે છે. અને પછી સમાજ નિશ્ચિંત થઈ જાય છે. પરંતુ સત્ય ત્યાં જ રહે છે. સવાલ એ છે કે આપણે તેને સાંભળવા તૈયાર છીએ કે નહીં. સમાજના પતનની બીજી નિશાની એ છે કે જૂઠને વારંવાર બોલવામાં આવે. શરૂઆતમાં લોકોને ખબર હોય છે કે આ વાત સાચી નથી. પરંતુ પછી તે વારંવાર સાંભળે છે. ફરી સાંભળે છે. અને ફરી સાંભળે છે. ધીમે ધીમે લોકો પૂછવાનું બંધ કરે છે. અને પછી કોઈ કહે: બધા તો આવું જ કહે છે. પરંતુ બધા કહે છે એટલે કોઈ વાત સાચી બની જતી નથી. સત્ય ભીડથી નક્કી થતું નથી. વારંવાર બોલવાથી જૂઠ સત્ય બની શકતું નથી. અને હકને નકારવાથી હક બદલાઈ જતો નથી. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કૌમની સૌથી મોટી મુશ્કેલી માત્ર એટલી નહોતી કે તેઓ ગેરમાર્ગ પર હતા. મોટી મુશ્કેલી એ હતી કે તેઓ પાછા ફરવા તૈયાર નહોતા. તૌબા માટે દિલમાં એક વાત જરૂરી છે. મારે સ્વીકારવું પડશે કે હું ભૂલ કરી શકું છું. જે માણસ ક્યારેય પોતાની ભૂલ સ્વીકારવા તૈયાર નથી, તે ક્યારેય બદલાવ તરફ આગળ વધી શકતો નથી. આપણે પણ પોતાના જીવનમાં આ વાત વિચારવી જોઈએ. જ્યારે કોઈ મને મારી ભૂલ બતાવે, ત્યારે મારું પહેલું પ્રતિભાવ શું હોય છે? શું હું તરત જ ગુસ્સે થઈ જાઉં છું? શું હું સામેના માણસની ભૂલો શોધવા લાગું છું? શું હું કહું છું કે પહેલા તું પોતાને સુધાર? કે પછી એક ક્ષણ માટે રોકાઈને વિચારું છું: શું આ વાતમાં કંઈ સત્ય હોઈ શકે? ક્યારેક આપણો સૌથી મોટો દુશ્મન બીજો માણસ નથી. આપણો પોતાનો અહંકાર હોય છે.કારણ કે અહંકાર માણસને કહે છે: તારી ભૂલ હોઈ જ ન શકે. બીજાઓ બધા ખોટા હોઈ શકે. પરંતુ તું નહીં. અને આ જ વિચાર માણસને સત્યથી દૂર લઈ જાય છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને સમાજ વિશે પણ એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ આપે છે. સમાજ ત્યારે વધુ ખતરનાક દિશામાં જાય છે જ્યારે સારા લોકો સંપૂર્ણ રીતે ચૂપ થઈ જાય. દરેક વ્યક્તિએ હંમેશા મોટું ભાષણ કરવું જરૂરી નથી. દરેક વ્યક્તિ પાસે મોટી સત્તા હોવી જરૂરી નથી. પરંતુ પોતાની ક્ષમતા મુજબ હકનો સાથ આપવો જરૂરી છે. ક્યારેક સત્યનો સાથ માત્ર એટલો હોય છે કે આપણે જૂઠને આગળ ન ફેલાવીએ. ક્યારેક એટલો હોય છે કે આપણે અન્યાયને તાળીઓ ન પાડીશું. ક્યારેક એટલો હોય છે કે પોતાના માણસની ભૂલને સાચી સાબિત કરવાનો પ્રયત્ન નહીં કરીએ. ક્યારેક એટલો હોય છે કે ભીડ કંઈક કહેતી હોય છતાં આપણે પહેલા તપાસ કરીશું. આ નાની બાબતો છે. પરંતુ સમાજની દિશા નાની બાબતોથી જ બદલાય છે. એક વ્યક્તિ જૂઠ ન ફેલાવે. બીજો વ્યક્તિ અફવા રોકે. ત્રીજો વ્યક્તિ અન્યાય સામે સવાલ પૂછે. ચોથો વ્યક્તિ પોતાના ફાયદા માટે સત્યને ન છોડે. અને ધીમે ધીમે એક અલગ વાતાવરણ ઊભું થઈ શકે છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ એકલા સત્ય બોલતા નહોતા. તેમની કથા દ્વારા અલ્લાહ દરેક યુગના લોકોને શીખવે છે કે સત્યને સામાન્ય બનાવવાની જવાબદારી પણ સમાજની છે. જો જૂઠને સામાન્ય બનાવવામાં આવે તો સારા લોકો માટે જીવવું મુશ્કેલ બને છે. પરંતુ જો સત્યને માન આપવામાં આવે તો સમગ્ર સમાજ બદલાઈ શકે છે. આજે કદાચ આપણે પોતાના ઘરથી શરૂઆત કરી શકીએ. શું આપણા ઘરમાં બાળકોને જૂઠ બોલવું સામાન્ય લાગે છે? શું આપણે તેમના સામે બીજાની બુરાઈ કરીએ છીએ? શું આપણે પોતાની સુવિધા માટે વાત બદલીએ છીએ? શું આપણે કોઈને માત્ર તેની ઓળખના આધારે સાચો કે ખોટો ઠેરવીએ છીએ? બાળકો આપણા શબ્દો કરતાં આપણા વર્તનમાંથી વધુ શીખે છે. જો આપણે સત્યની વાત કરીએ પરંતુ પોતાના ફાયદા માટે જૂઠ બોલીએ, તો તેઓ આપણા શબ્દો નહીં પરંતુ આપણા અમલમાંથી પાઠ લેશે. અને આ રીતે એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં મૂલ્યો આગળ જાય છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને ડરાવવા માટે જ નથી. તે આપણને જાગૃત કરવા માટે છે. જ્યાં સુધી માણસમાં તૌબા કરવાની શક્તિ છે, ત્યાં સુધી પાછા ફરવાનો દરવાજો ખુલ્લો છે. જ્યાં સુધી માણસ સત્ય સાંભળવા તૈયાર છે, ત્યાં સુધી બદલાવ શક્ય છે. જ્યાં સુધી માણસ પોતાના અહંકારને બાજુ પર મૂકી શકે છે, ત્યાં સુધી હિદાયતનો રસ્તો ખુલ્લો છે. સૌથી મોટું નુકસાન ભૂલ થઈ જવાથી નથી. સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે માણસ ભૂલને ભૂલ માનવાનું જ બંધ કરી દે. આથી આજે આપણે બીજાને જોતા પહેલાં પોતાને જોઈએ. કદાચ આપણા જીવનમાં પણ કોઈ એવી વાત હોય જેને આપણે વારંવાર કરીને સામાન્ય બનાવી દીધી હોય. કદાચ કોઈ જૂઠ હોય જેને આપણે નાનો માનીને અવગણતા હોઈએ. કદાચ કોઈ અન્યાય હોય જેના સામે આપણે માત્ર એટલા માટે ચૂપ હોઈએ કે તે આપણને અસર કરતો નથી. કદાચ કોઈ વ્યક્તિ પ્રત્યે એટલો ઝુકાવ હોય કે તેની દરેક વાત આપણને સાચી જ લાગે. આજે એક ક્ષણ માટે પોતાના દિલને પૂછીએ. શું હું સત્યને શોધું છું? કે માત્ર પોતાની પસંદગીના માણસો અને વિચારોને સાચા સાબિત કરવા માટે કારણો શોધું છું? શું હું ભૂલ સ્વીકારી શકું છું? શું હું માફી માગી શકું છું? શું હું તૌબા કરીને પોતાનો રસ્તો બદલી શકું છું? આ સવાલોના જવાબ જ આપણું ભવિષ્ય નક્કી કરે છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને કહે છે: સમાજ ત્યારે બદલાવ તરફ આગળ વધે છે જ્યારે લોકો પોતાની ભૂલો જોવાનું શરૂ કરે. અને સમાજ ત્યારે પતન તરફ જાય છે જ્યારે લોકો સત્ય બોલનારને જ દુશ્મન માનવાનું શરૂ કરે. આથી આપણે સત્ય બોલનારની વાત સાંભળવાની આદત બનાવીએ. દરેક વાત સાથે સહમત થવું જરૂરી નથી. પરંતુ હકની તપાસ કરવી જરૂરી છે. પોતાના માણસની ભૂલ પણ જોવાની હિંમત રાખવી જોઈએ. અને બીજા માણસની સાચી વાત સ્વીકારવાની નમ્રતા પણ. અલ્લાહ આપણને એવો દિલ આપે જે સત્ય સાંભળીને બંધ ન થઈ જાય. અમને એવો અહંકાર ન આપે જે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવા ન દે. અમને જૂઠને જૂઠ કહેવાની હિંમત આપે. પરંતુ વાત કરતી વખતે અખલાક અને હિકમત પણ આપે. અમને પોતાના ફાયદા માટે સત્ય છુપાવવાથી બચાવે. અને અમારા ઘરો તથા સમાજમાં એવું વાતાવરણ બનાવવાની તૌફીક આપે જ્યાં સત્ય બોલનારને ચૂપ ન કરાવવામાં આવે. અલ્લાહ આપણને તૌબા કરવાની તૌફીક આપે. ભૂલ સમજવાની સમજણ આપે. અને જ્યારે હક સ્પષ્ટ થઈ જાય ત્યારે તેના તરફ પાછા ફરવાની હિંમત આપે. આમીન. September 2 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ કુરઆનમાં અંબિયાઓની કથાઓ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ ભાગ ૩૦ જ્યારે એક જ ઘરમાં રહેતા લોકોનો અંત એકસરખો ન હતો ગયા ભાગમાં આપણે જોયું કે હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ પોતાના મહેમાનોની રક્ષા માટે એકલા ઊભા હતા. બહાર ભીડ હતી. દબાણ હતું. ભય હતો. પરંતુ અંતે ખબર પડી કે તેમના મહેમાનો સામાન્ય માણસો નહોતા. તેઓ અલ્લાહના મોકલેલા ફરિશ્તાઓ હતા. હવે એક ગંભીર ક્ષણ આવી. અલ્લાહનો નિર્ણય નજીક હતો. ફરિશ્તાઓએ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામને કહ્યું: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِّنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ તમે રાત્રિના એક ભાગમાં પોતાના પરિવારને લઈને નીકળી જાઓ. અને તમારામાંથી કોઈ પાછળ ફરીને ન જુએ. સૂરા હૂદ, ૧૧:૮૧ એક આખું શહેર પોતાના નિર્ણયોના પરિણામ તરફ જઈ રહ્યું હતું. અને હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામને પોતાના ઈમાનવાળા પરિવાર સાથે ત્યાંથી નીકળી જવાનો હુકમ આપવામાં આવ્યો. પરંતુ અહીં કુરઆન એક એવી વાત કહે છે જે આપણને ખૂબ ઊંડે વિચારવા મજબૂર કરે છે. તેમના ઘરમાં એક એવી વ્યક્તિ હતી જે બહારથી નબીના પરિવારનો ભાગ હતી. પરંતુ અંદરથી તે હકના માર્ગ સાથે નહોતી. કુરઆનમાં આવે છે કે હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની પત્ની બચાવવામાં આવનારા લોકોમાં નહોતી. તેના વિશે કુરઆન કહે છે: إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ સિવાય તેમની પત્નીના. તે પાછળ રહી જનારાઓમાં હતી. સૂરા અલ અઅરાફ, ૭:૮૩ આ વાત ખૂબ ગંભીર છે. એક સ્ત્રી નબીના ઘરમાં રહેતી હતી. નબીની પત્ની હતી. પરંતુ માત્ર આ સંબંધ તેને બચાવી શક્યો નહીં. કારણ કે અલ્લાહની પાસે માણસની સાચી ઓળખ માત્ર તેના પરિવારથી નક્કી થતી નથી. તેના નામથી નક્કી થતી નથી. તેના સમાજથી નક્કી થતી નથી. તેના વંશથી નક્કી થતી નથી. તેના પોતાના ઈમાન અને પોતાના અમલથી નક્કી થાય છે. આ કુરઆનનો એક ખૂબ મોટો સિદ્ધાંત છે. ક્યારેક માણસ કહે છે: હું સારા પરિવારનો છું. મારા પૂર્વજો ખૂબ ધાર્મિક હતા. મારા ઘરે દીનની વાતો થાય છે. હું સારા લોકો સાથે રહું છું. હું એક મોટા ધાર્મિક જૂથનો ભાગ છું. પરંતુ સવાલ એ છે. મારું પોતાનું દિલ ક્યાં ઊભું છે? મારો પોતાનો અમલ શું છે? જ્યારે સત્ય સામે આવે છે, ત્યારે હું શું પસંદ કરું છું? કારણ કે કોઈ સારા માણસની નજીક રહેવું અને પોતે સારો બનવું બંને એકસરખી વસ્તુ નથી. સૂર્યની નજીક ઊભા રહેવાથી માણસ પ્રકાશિત થતો નથી. જ્યાં સુધી તે પોતાની આંખો ખોલીને પ્રકાશને સ્વીકારતો નથી. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની પત્નીનું ઉદાહરણ આપણને આ જ વાત સમજાવે છે. નબી સાથેનો સંબંધ. સાચા માણસ સાથે રહેવું. ધાર્મિક વાતાવરણમાં જન્મવું. આ બધું એક મોટી નેઅમત હોઈ શકે છે. પરંતુ આમાંથી કોઈ વસ્તુ માણસની પોતાની જવાબદારીને દૂર કરી શકતી નથી. દરેક માણસને પોતાનો નિર્ણય કરવો પડે છે. હકને ઓળખવું પડે છે. અને પછી પોતાની પસંદગીથી તેની સાથે ઊભા રહેવું પડે છે. આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરવા માટે કુરઆન એક બીજી જગ્યાએ હઝરત નૂહ અલૈહિસ્સલામના પરિવારનો પ્રસંગ યાદ અપાવે છે. હઝરત નૂહ અલૈહિસ્સલામના પોતાના પુત્રે પણ તેમના માર્ગને સ્વીકાર્યો નહોતો. જ્યારે તોફાન આવ્યું, ત્યારે હઝરત નૂહ અલૈહિસ્સલામે પોતાના પુત્રને બચાવવા માટે બોલાવ્યું. પરંતુ તેણે જવાબ આપ્યો કે હું પર્વત પર જઈને બચી જઈશ. તેને લાગ્યું કે કોઈ દુન્યવી સહારો તેને બચાવી લેશે. પરંતુ અલ્લાહનો નિર્ણય આવ્યો. અને પિતા નબી હોવા છતાં પુત્રને બચાવી શક્યા નહીં. આ બંને કથાઓ એક જ પાઠ આપે છે. કોઈનો સારો સંબંધ. કોઈનો મહાન પરિવાર. કોઈનો ધાર્મિક વારસો. કોઈનો સામાજિક દરજ્જો. માણસને તેના પોતાના અમલ વિના બચાવી શકતો નથી. આપણે કદાચ ઘણી વખત બીજાની ઓળખથી પોતાની ઓળખ બનાવીએ છીએ. હું અમુક વ્યક્તિનો અનુયાયી છું. હું અમુક પરિવારનો છું. હું અમુક સમાજનો છું. હું અમુક જૂથ સાથે જોડાયેલો છું. પરંતુ આખિરતમાં સવાલ માત્ર એટલો નહીં હોય કે તમે કોના હતા. સવાલ એ પણ હશે કે તમે શું કર્યું? તમારી પાસે હક આવ્યો ત્યારે તમે શું પસંદ કર્યું? તમારી સામે જૂઠ આવ્યું ત્યારે તમે ક્યાં ઊભા રહ્યા? તમારી પાસે સત્તા આવી ત્યારે તમે શું કર્યું? તમારી પાસે તક આવી ત્યારે તમે તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કર્યો?હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને એક વધુ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ વાત શીખવે છે. ક્યારેક માણસ સારા લોકોની નજીક રહીને પણ પોતાના દિલમાં ખોટી દિશા માટે પ્રેમ રાખી શકે છે. બહારથી તે સારા વાતાવરણનો ભાગ લાગે. પરંતુ અંદરથી તેનું દિલ હક સાથે ન હોય. આથી માત્ર બહારની ઓળખ પૂરતી નથી. અલ્લાહ દિલ અને અમલ બંનેને જુએ છે. આપણે પણ પોતાના જીવનમાં આ પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ. શું હું માત્ર દીનની વાતો સાંભળું છું? કે તેને પોતાના જીવનમાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન પણ કરું છું? શું હું સારા લોકોને પસંદ કરું છું? કે તેમની સારી વાતમાંથી કંઈક અપનાવું પણ છું? શું હું કુરઆનને માનું છું? કે જ્યારે કુરઆનની કોઈ વાત મારા પોતાના ફાયદા સામે આવે ત્યારે પણ તેને સ્વીકારું છું? કારણ કે સાચી પરીક્ષા ઘણીવાર ત્યાં શરૂ થાય છે જ્યાં સત્ય આપણા મનપસંદ વિચારો સાથે ટકરાય. જ્યારે સત્ય આપણને બદલવા કહે. જ્યારે સત્ય આપણા અહંકારને તોડે. જ્યારે સત્ય આપણા ફાયદા સામે ઊભું રહે. જ્યારે સત્ય માટે કોઈ કિંમત ચૂકવવી પડે. તે સમયે આપણું સાચું સ્થાન બહાર આવે છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામના પરિવારને રાત્રે શહેર છોડવાનો હુકમ થયો. પરંતુ આ માત્ર એક શહેર છોડવાની ઘટના નહોતી. તે એક પસંદગીનું પ્રતીક હતું. એક તરફ જૂનો માર્ગ હતો. પાછળનું જીવન હતું. પોતાના લોકો હતા. પોતાનું શહેર હતું. અને બીજી તરફ અલ્લાહનો હુકમ હતો. ક્યારેક હક પસંદ કરવાનો અર્થ જૂઠ અને અન્યાયથી દૂર થવો પણ હોય છે. ક્યારેક માણસને માત્ર એટલું કહેવું પડે છે: હું આનો ભાગ નહીં બનું. હું આ જૂઠને ટેકો નહીં આપું. હું આ અન્યાયને સામાન્ય નહીં માનું. હું માત્ર એટલા માટે ચૂપ નહીં રહું કે બધા લોકો ચૂપ છે. હું હકને પસંદ કરીશ. ભલે મને મુશ્કેલ લાગે. અને કદાચ આ જ કારણ છે કે ફરિશ્તાઓએ કહ્યું: પાછળ ફરીને ન જોવું. કારણ કે ક્યારેક માણસ પોતાના જૂના માર્ગથી શારીરિક રીતે દૂર થઈ જાય છે. પરંતુ દિલથી હજુ પણ પાછળ જોતો રહે છે. તે જૂની દુનિયાને છોડવા તૈયાર નથી. જૂની આદતોને છોડવા તૈયાર નથી. જૂઠ અને હક વચ્ચે પસંદગી કર્યા પછી પણ તેનું દિલ જૂઠ સાથે જોડાયેલું રહે છે. પરંતુ સાચી હિજરત માત્ર પગની નથી. દિલની પણ હોય છે. જ્યારે માણસ એક વખત હકને ઓળખી લે. ત્યારે તેને પોતાના દિલને પણ હક તરફ ફેરવવું પડે. આજના સમયમાં આ કથા આપણને ખૂબ સીધો સવાલ પૂછે છે. શું હું માત્ર સારા લોકોની નજીક રહીને પોતાને સારો માનું છું? કે હું પોતાના અમલને પણ સુધારવાનો પ્રયત્ન કરું છું? શું હું પોતાના પરિવાર અથવા જૂથની ઓળખ પાછળ છુપાઈ જાઉં છું? કે પોતાની વ્યક્તિગત જવાબદારી સ્વીકારું છું? શું હું હકને પસંદ કરું છું? કે માત્ર ત્યાં સુધી જ્યાં સુધી તે મારી સુવિધાને નુકસાન ન પહોંચાડે? આપણામાંથી દરેક માટે આ એક વ્યક્તિગત પ્રશ્ન છે. કોઈ બીજો માણસ મારા બદલે જવાબ નહીં આપે. મારો પરિવાર મારા બદલે જવાબ નહીં આપે. મારો નેતા મારા બદલે જવાબ નહીં આપે. મારું નામ. મારી ઓળખ. મારો સમાજ. આ બધું મારા પોતાના અમલનું સ્થાન લઈ શકશે નહીં. આથી આજે આપણે પોતાના દિલને પૂછીએ. જો હું એકલો હોઉં. મારા પરિવારથી દૂર હોઉં. મારા સમાજથી દૂર હોઉં. અને કોઈ મને જોઈ રહ્યું ન હોય. તો પણ શું હું એ જ માણસ રહીશ જે બનવાનો દાવો કરું છું? કારણ કે માણસની સાચી ઓળખ ઘણીવાર ભીડમાં નહીં. એકાંતમાં બહાર આવે છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને એક કડવી પરંતુ ખૂબ જરૂરી સચ્ચાઈ શીખવે છે. સારા લોકોની નજીક રહેવું એક નેઅમત છે. પરંતુ તેમની નજીક રહેવું પૂરતું નથી. હકને પોતાના દિલથી સ્વીકારવું પડે. અને પછી પોતાના અમલથી તેની સાક્ષી આપવી પડે. અલ્લાહ આપણને માત્ર સારા લોકોની નજીક રહેવાની નેઅમત ન આપે. પરંતુ સારા બનવાની તૌફીક પણ આપે. અમને માત્ર દીનની વાતો સાંભળવાની તક ન આપે. પરંતુ તેને જીવનમાં ઉતારવાની હિંમત આપે. અમને માત્ર સારા પરિવારની ઓળખ ન આપે. પરંતુ સારા અમલની ઓળખ પણ આપે. અને જ્યારે હક અને જૂઠ વચ્ચે પસંદગી કરવાનો સમય આવે. ત્યારે અમને પોતાના ફાયદા. પોતાના ડર. પોતાના જૂથ. અને પોતાના સંબંધો કરતાં હકને પસંદ કરવાની તૌફીક આપે. આમીન. September 1 અસ્સલામુ અલૈકુમ વ રહમતુલ્લાહિ વ બરકાતુહુ કુરઆનમાં અંબિયાઓની કથાઓ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ ભાગ ૨૯ જ્યારે આખું શહેર દરવાજા બહાર ઊભું હતું અને એક નબી સત્ય તથા પોતાના મહેમાનોની રક્ષા માટે એકલા ઊભા હતા રાત્રિનો સમય હતો. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામના ઘરે કેટલાક અજાણ્યા મહેમાનો આવ્યા. દેખાવમાં તેઓ સામાન્ય મુસાફરો જેવા હતા. પરંતુ હકીકતમાં તેઓ અલ્લાહના ફરિશ્તાઓ હતા. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ શરૂઆતમાં જાણતા નહોતા કે તેમના મહેમાનો કોણ છે. અને કદાચ આ જ કારણે તેમનું દિલ ચિંતાથી ભરાઈ ગયું. તેમને પોતાના મહેમાનોની નહીં. પોતાના સમાજની ચિંતા હતી. કુરઆન કહે છે: وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا અને જ્યારે અમારા દૂત લૂત પાસે આવ્યા, ત્યારે તેઓ તેમના કારણે ચિંતિત થયા અને તેમનું દિલ સંકુચિત થઈ ગયું. સૂરા હૂદ, ૧૧:૭૭ એક નબી પોતાના ઘરે આવેલા મહેમાનોને જોઈને શા માટે ચિંતિત થયા? કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે તેમના સમાજમાં કેટલાક લોકો મહેમાનની ઇજ્જત કરતાં પોતાની ઇચ્છાઓને વધુ મહત્વ આપતા હતા. અને થોડા સમયમાં જ તેમની ચિંતા સાચી સાબિત થઈ. કુરઆન કહે છે કે શહેરના લોકો દોડતા દોડતા તેમના ઘર તરફ આવ્યા. وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ અને તેમની કૌમ તેમની તરફ દોડતી આવી. સૂરા હૂદ, ૧૧:૭૮ વિચાર કરો. એક તરફ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ પોતાના ઘરમાં છે. બીજી તરફ બહાર એક ભીડ ભેગી થઈ રહી છે. ભીડ પાસે સંખ્યા છે. સમાજનું દબાણ છે. અને કદાચ તેમને લાગે છે કે તેમની પાસે શક્તિ છે. પરંતુ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ પાસે શું છે? સત્ય. અખલાક. અને અલ્લાહ પર તવક્કુલ. ક્યારેક જીવનમાં આવી જ સ્થિતિ આવે છે. તમારી સામે ભીડ હોય. લોકો તમને સમજાવવા લાગે કે બધા લોકો આવું જ કરે છે. તમને કહેવામાં આવે કે તમે એકલા શું બદલી શકશો? તમને કહેવામાં આવે કે થોડું સમાધાન કરી લો. સત્ય બોલશો તો સમસ્યા ઊભી થશે. ચૂપ રહેશો તો બધું સરળ રહેશે. પરંતુ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને પૂછે છે. શું સરળ રસ્તો હંમેશા સાચો રસ્તો હોય છે? હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામે પોતાની કૌમને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેમણે અલ્લાહથી ડરવાની યાદ અપાવી. અને પોતાના મહેમાનોની ઇજ્જત કરવાની અપીલ કરી. કુરઆનમાં તેમના શબ્દો આવે છે: أَلَيْسَ مِنكُمْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ શું તમારામાં એક પણ સમજદાર માણસ નથી? સૂરા હૂદ, ૧૧:૭૮ આ પ્રશ્ન આજે પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે સમાજમાં કોઈ જુલ્મ અથવા બુરાઈ સામે બધાં લોકો ચૂપ હોય, ત્યારે શું એક પણ સમજદાર માણસ ઊભો નહીં થાય? જ્યારે જૂઠને વારંવાર બોલીને સામાન્ય બનાવવામાં આવે, ત્યારે શું એક પણ માણસ સત્ય માટે ઊભો નહીં રહે? જ્યારે પોતાના ફાયદા માટે લોકો બીજાના હકને ભૂલી જાય, ત્યારે શું એક પણ માણસ ઇન્સાફની વાત નહીં કરે? હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની આ પોકાર માત્ર તેમના સમયના લોકો માટે નહોતી. તે દરેક સમાજ માટે એક ચેતવણી છે. ભીડમાં સમજદાર માણસ બનવું સરળ નથી. કારણ કે ભીડ ઘણીવાર વિચારતી નથી. ભીડ ભાવનાઓથી ચાલે છે. દબાણથી ચાલે છે. પોતાના જૂથને બચાવવાની ઇચ્છાથી ચાલે છે. પરંતુ એક સમજદાર માણસ થોભે છે. વિચારે છે. અને પૂછે છે. હક શું છે? મારી જવાબદારી શું છે? અને અલ્લાહની સામે હું કયા જવાબ સાથે ઊભો રહીશ? હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ પોતાના મહેમાનોની રક્ષા માટે ઊભા રહ્યા. આમાંથી આપણે મહેમાનગતિનો એક ખૂબ ઊંડો અર્થ સમજીએ છીએ. મહેમાનગતિ માત્ર ખાવાનું આપવાનું નામ નથી. મહેમાન આપણા ઘરમાં આવે, ત્યારે તેની ઇજ્જત અને સુરક્ષાની જવાબદારી પણ આપણી બને છે. આજે કદાચ આપણને આવી જ પરિસ્થિતિ કોઈ બીજા રૂપમાં મળે. કોઈ નબળો માણસ આપણી પાસે મદદ માટે આવે. કોઈ સત્ય બોલનાર વ્યક્તિ પર સમાજનું દબાણ હોય. કોઈને અન્યાયથી બચાવવાની જરૂર હોય. ત્યારે આપણે શું કરીએ? શું આપણે કહીએ: આ મારી સમસ્યા નથી? કે પછી આપણે પોતાની ક્ષમતા મુજબ હકની સાથે ઊભા રહીએ? હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ પાસે બહારની ભીડને રોકવાની મોટી દુન્યવી શક્તિ નહોતી. પરંતુ તેમણે પોતાના સિદ્ધાંતો છોડ્યા નહીં. આ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ પાઠ છે.સત્ય માટે ઊભા રહેવા માટે હંમેશા જીતવાની ખાતરી હોવી જરૂરી નથી. ક્યારેક માણસને ખબર હોય છે કે તેની વાત લોકો સાંભળશે નહીં. છતાં તેની જવાબદારી છે કે તે હકને હક તરીકે કહે. કારણ કે પરિણામ અલ્લાહના હાથમાં છે. પરંતુ પોતાની નીતિ અને પોતાના અમલની જવાબદારી આપણી છે. આ ઘટનામાં એક ખૂબ માનવીય ક્ષણ પણ આવે છે. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ અત્યંત મુશ્કેલ સ્થિતિમાં હતા. તેમણે કહ્યું: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَىٰ رُكْنٍ شَدِيدٍ કાશ મારી પાસે તમારી સામે ઊભા રહેવાની શક્તિ હોત, અથવા હું કોઈ મજબૂત સહારા તરફ આશરો લઈ શકતો. સૂરા હૂદ, ૧૧:૮૦ આ શબ્દો આપણને યાદ અપાવે છે કે નબી પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરતા હતા. સત્યનો માર્ગ પસંદ કરનાર માણસ ક્યારેક થાકે છે. ક્યારેક પોતાને એકલો અનુભવે છે. ક્યારેક તેને લાગે છે કે મારી પાસે પૂરતી શક્તિ નથી. પરંતુ આ કથા અહીં પૂરી થતી નથી. કારણ કે ક્યારેક માણસને પોતાની શક્તિ દેખાતી નથી. પરંતુ અલ્લાહની મદદ પહેલેથી નજીક હોય છે. થોડીવાર પછી મહેમાનોએ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામને પોતાની હકીકત જણાવી. તેઓ સામાન્ય મુસાફરો નહોતા. તેઓ અલ્લાહના ફરિશ્તાઓ હતા. તેમણે કહ્યું: يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَن يَصِلُوا إِلَيْكَ હે લૂત. અમે તમારા રબના મોકલેલા દૂત છીએ. તેઓ તમારું કંઈ બગાડી શકશે નહીં. સૂરા હૂદ, ૧૧:૮૧ વિચાર કરો. જે ક્ષણે હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામને લાગ્યું કે તેઓ એકલા છે. તે જ સમયે અલ્લાહની મદદ તેમના ઘરમાં હાજર હતી. આ કથા આપણને એક સુંદર આશા આપે છે. ક્યારેક આપણે માત્ર એટલું જ જોઈએ છીએ જે આપણી આંખો સામે હોય. વિરોધ. દબાણ. સમસ્યા. ભય. અને પોતાની નબળાઈ. પરંતુ મોમિન એ પણ જાણે છે કે દરેક વસ્તુ આંખોથી દેખાતી નથી. અલ્લાહની મદદ ક્યારે અને કેવી રીતે આવે તે આપણે નક્કી કરી શકતા નથી. પરંતુ અલ્લાહ પર તવક્કુલનો અર્થ એ છે કે મુશ્કેલીમાં પણ આપણે હકનો રસ્તો છોડતા નથી. આ પ્રસંગ આપણા સમાજ માટે પણ ખૂબ મોટો સંદેશ છે. ક્યારેક આપણે કોઈ જૂઠને માત્ર એટલા માટે સહન કરીએ છીએ કે બોલવાથી ઝઘડો થશે. ક્યારેક આપણે કોઈ જુલ્મ સામે ચૂપ રહીએ છીએ કારણ કે સત્ય બોલવાથી પોતાનું નુકસાન થઈ શકે છે. ક્યારેક આપણે પોતાના જૂથના માણસની ભૂલને બચાવીએ છીએ કારણ કે આપણે તેને ગુમાવવા નથી માંગતા. પરંતુ હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા પૂછે છે. જ્યારે સત્યને તમારી મદદની જરૂર હોય, ત્યારે તમે ક્યાં ઊભા રહેશો? ભીડ સાથે? કે હક સાથે? અને કદાચ સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે. હક સાથે ઊભા રહેવાનો અર્થ હંમેશા ગુસ્સાથી બોલવું નથી. સત્ય બોલવાનો અર્થ બીજાને અપમાનિત કરવો નથી. સિદ્ધાંતો પર મજબૂત રહેવાનો અર્થ દિલમાંથી રહેમ કાઢી નાખવો નથી. હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની આખી કથા આપણને એક સંતુલન શીખવે છે. સત્ય સ્પષ્ટ રાખો. વર્તન સારો રાખો. નબળાની રક્ષા કરો. મહેમાનની ઇજ્જત કરો. જુલ્મને જુલ્મ કહો. જૂઠને જૂઠ કહો. પરંતુ પોતાના દિલને અહંકારથી બચાવો. આજે આપણે પોતાના દિલને પૂછીએ. શું હું માત્ર ત્યારે જ સત્યનો સાથ આપું છું જ્યારે તે મારા માટે સરળ હોય? શું હું માત્ર ત્યારે જ અન્યાય સામે બોલું છું જ્યારે અન્યાય કરનાર મારું પોતાનું માણસ ન હોય? શું હું ભીડને જોઈને પોતાનો નિર્ણય બદલી નાખું છું? શું મને લોકોનો ડર અલ્લાહની જવાબદારી કરતાં મોટો લાગે છે? અને જ્યારે હું પોતાને એકલો અનુભવું છું, ત્યારે શું હું ખરેખર અલ્લાહ પર તવક્કુલ રાખું છું? હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામની કથા આપણને કહે છે. તમે એકલા દેખાઈ શકો છો. પરંતુ જો તમે હક પર છો, તો તમે ખરેખર એકલા નથી. ભીડ પાસે સંખ્યા હોઈ શકે. સત્તા હોઈ શકે. અવાજ હોઈ શકે. પરંતુ હકની તાકાત અલ્લાહના સહારા સાથે હોય છે. આથી જ્યારે સત્ય બોલવું મુશ્કેલ લાગે, ત્યારે યાદ રાખીએ. મારી જવાબદારી દરેક માણસને બદલવાની નથી. મારી જવાબદારી હકને ઓળખવાની અને પોતાની ક્ષમતા મુજબ તેનો સાથ આપવાની છે. પરિણામ અલ્લાહના હાથમાં છે. અલ્લાહ આપણને હઝરત લૂત અલૈહિસ્સલામ જેવી હિંમત આપે. જ્યારે ભીડ એક દિશામાં ચાલી રહી હોય, ત્યારે હકને ઓળખવાની સમજણ આપે. જ્યારે સત્ય બોલવું મુશ્કેલ હોય, ત્યારે અખલાક સાથે બોલવાની તૌફીક આપે. જ્યારે નબળા માણસને મદદની જરૂર હોય, ત્યારે તેની સાથે ઊભા રહેવાની હિંમત આપે. અને જ્યારે આપણે પોતાને એકલા અનુભવીએ, ત્યારે અમને યાદ અપાવે કે સૌથી મજબૂત સહારો અલ્લાહ છે. આમીન.